Nhà sáng chế lớp 7 Phú Thọ và bộ sưu tập bằng sáng chế triệu USD
Chỉ với trình độ học vấn dừng lại ở lớp 7, ông Trịnh Đình Năng, 69 tuổi, đã tự mình chế tạo thành công nhiều công nghệ lõi và sở hữu 5 bằng sáng chế có giá trị lên đến hàng triệu USD. Vào những ngày giáp Tết Bính Ngọ, tại xưởng cơ khí ở phường Xuân Hòa, tỉnh Phú Thọ, ông vẫn tất bật kiểm tra 5 dàn máy trích ly đang hoạt động hết công suất. Đây là hệ thống công nghệ chiết xuất chân không do chính ông thiết kế, giúp biến các loại thảo dược như nghệ, gấc, dây thìa canh và cây trinh nữ hoàng cung thành tinh bột tinh khiết, bảo toàn trọn vẹn các hoạt chất sinh học quý giá.
Một mình điều khiển toàn bộ dây chuyền mà không cần sự hỗ trợ của kỹ sư, ông lão với mái tóc bạc trắng chia sẻ: "Chỉ khi tự chủ được máy móc, mình mới có thể tối ưu hóa sức lao động và giảm giá thành sản phẩm cho bà con nông dân."
Hành trình từ cậu bé đốn củi đến thợ cơ khí lành nghề
Hành trình trở thành nhà sáng chế của ông Năng không bắt đầu từ giảng đường đại học, mà nảy mầm từ tuổi thơ đầy gian khó. Năm 6 tuổi, cậu bé Năng theo gia đình rời Hải Phòng lên Bắc Kạn để nhận công tác mới. Trong khi bạn bè cùng trang lứa vui chơi, Năng tìm đến thư viện, đọc ngấu nghiến từng trang sách khoa học để thỏa mãn trí tò mò về máy móc và thế giới tự nhiên.
Năm 16 tuổi, vì hoàn cảnh gia đình quá nghèo, cậu thiếu niên Năng buộc phải nghỉ học khi mới học hết lớp 7, nhường cơ hội đến trường cho các anh em. Thương mẹ vất vả, Năng vác rìu vào rừng chặt gỗ dựng nhà. Không có sức vóc lớn, cậu tự tính toán kết cấu và sử dụng nguyên lý đòn bẩy để di chuyển những thân gỗ lớn. Sau hơn một năm, ngôi nhà nhỏ hoàn thành, trở thành "công trình khoa học" đầu tiên trong đời cậu bé.
Năm 18 tuổi, ông xin vào làm công nhân tại Nhà máy Gang thép Thái Nguyên. Ban ngày làm ca, tối ông tự mượn sách về nhà máy để học bổ túc nghề cơ khí. Năm 1982, khi làm việc tại Xí nghiệp gỗ Bắc Kạn, chàng thanh niên 23 tuổi đã mạnh dạn đề xuất cải tiến toàn bộ hệ thống máy cắt gỗ thành dây chuyền tự động, giúp giảm số nhân công từ 12 xuống còn 5 người.
Tuy nhiên, khi lãnh đạo hỏi khó: "Vậy những người dôi dư phải đuổi việc à?", ông sững người. Không muốn đồng nghiệp mất kế sinh nhai, nhưng cũng không thể từ bỏ đam mê đổi mới, ông quyết định nộp đơn xin nghỉ việc.
Sau khi rời xí nghiệp, ông mở xưởng cơ khí riêng. Không có bản vẽ kỹ thuật hay máy móc hiện đại, ông học bằng cách mua sắt vụn về tháo lắp và đấu điện. Hỏng thì sửa, sai thì làm lại. Những sản phẩm ngày càng hoàn thiện nhờ lắng nghe phản hồi từ người sử dụng.
Khi tiếp cận với máy móc hiện đại có bản vẽ nước ngoài, ông nhờ người dịch sang tiếng Việt để nghiên cứu, sau đó tự chế tạo sản phẩm với giá thành rẻ hơn nhiều lần so với hàng nhập khẩu. Tiệm cơ khí của ông nổi tiếng khắp vùng nhờ dàn máy chạy êm, bền bỉ và hiệu quả cao.
Khoa học là quá trình tìm lỗi và sửa lỗi
Đầu những năm 2000, ông gây tiếng vang khi tự chế tạo máy ép biên với giá chỉ 5 triệu đồng, bằng 1/5 giá máy nhập ngoại thời điểm đó. Từ đống sắt vụn mua ở Đê La Thành, Hà Nội, sau một tháng nghiên cứu, ông cho ra đời 140 chiếc máy, thu về 700 triệu đồng. Khoản tiền này sau đó trở thành vốn liếng cho những dự án khoa học lớn hơn.
Có vốn, ông lao vào nghiên cứu, nhưng sáng tạo không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Năm 2002, ông dồn tiền vào công nghệ tách vàng từ quặng. Suốt một năm, ông nhiều lần chứng kiến cả cân vàng bốc hơi trong lò đốt do sai sót kỹ thuật. Mặc dù gia đình can ngăn, ông vẫn kiên trì. "Đó không phải là thất bại. Khoa học chính là quá trình tìm lỗi và sửa lỗi", ông nghiệm ra.
Chính những lần "đốt vàng" ấy đã mang lại cho ông kiến thức sâu sắc về nhiệt học. Năm 2012, ông cho ra đời lò đốt rác y tế nguy hại có nhiệt độ tâm lò lên tới 1.800 độ C, đủ khả năng tiêu hủy chất độc dioxin và tiết kiệm 80% nhiên liệu. Sản phẩm này đạt giải Nhất tại Hội thi Sáng tạo kỹ thuật tỉnh Bắc Kạn. Một doanh nghiệp nước ngoài từng trả giá rất cao để mua đứt công nghệ, nhưng ông từ chối vì muốn giữ lại cho đất nước.
Đỉnh cao với vật liệu siêu bán dẫn và ứng dụng nông sản
Đỉnh cao trong sự nghiệp của ông là công trình chiết xuất hỗn hợp C60-C70 Endo Fullerene - loại vật liệu siêu bán dẫn được ví như "xa lộ" cho khoa học 4.0, ra đời vào năm 2015. Ý tưởng nảy ra từ một bản tin về giải Nobel Hóa học năm 1996, và ông đã mất 16 năm, từ 1999 đến 2015, để hiện thực hóa nó.
Fullerene là vật liệu có tính ứng dụng cao trong hàng không vũ trụ và y tế. Hơn 4.000 lần thử nghiệm thất bại không làm ông nhụt chí. Ông tự chế tạo lò plasma và lò hồ quang để tạo môi trường nhiệt độ và áp suất cực hạn. "Có những đêm mất ngủ, tôi chỉ quanh quẩn trong phòng thí nghiệm. Cứ hỏng lại làm lại, cho đến khi thu được tinh thể đen nhánh", ông kể lại.
Sáng chế này được Bộ Khoa học và Công nghệ thành lập hội đồng riêng để thẩm định do mức độ phức tạp vượt quá các quy chuẩn thông thường.
Không dừng lại ở vật liệu siêu dẫn, ông Năng còn thử sức với nông sản Việt Nam. Năm 2015, xót xa trước cảnh nghệ Bắc Kạn rớt giá trong khi tinh chất Curcumin chiết xuất từ nghệ có giá lên đến 10.000 USD mỗi kg trên sàn dược liệu London, ông giam mình trong xưởng. Sau 5 tháng, dây chuyền sản xuất Nano Curcumin quy mô công nghiệp ra đời, có khả năng tách chiết 95% dược tính, giúp giá trị củ nghệ tăng lên hàng trăm lần.
Hiện nay, mỗi tháng nhà máy của ông thu mua hàng nghìn tấn nghệ từ nông dân các tỉnh miền núi phía Bắc, tạo sinh kế ổn định cho hàng nghìn người.
Đam mê không ngừng và tầm nhìn khoa học thực tiễn
Tại một hội nghị khoa học năm 2019, người đàn ông đầu hai thứ tóc đã bật khóc khi thấy nhiều sáng chế của các viện nghiên cứu được đầu tư tiền tỷ nhưng vẫn chỉ nằm trên giấy. Với ông, khoa học phải là thứ bước ra ngoài đời thực, giải quyết được cái đói cho dân và cái nghèo cho đất nước.
Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá khoa học công nghệ và chuyển đổi số đã trở thành điểm tựa cho những nhà sáng chế không bằng cấp như ông. Theo ông Năng, chính sách này tập trung vào việc giải phóng tư duy, tháo gỡ rào cản hành chính và lấy kết quả thực tế làm thước đo năng lực. Đây là bước ngoặt trong quản lý nhà nước, tạo môi trường cởi mở để những người nghiên cứu độc lập đóng góp trí tuệ, tham gia thử nghiệm và chuyển giao công nghệ cho cộng đồng.
Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội, Cố vấn khoa học của Phòng thí nghiệm trọng điểm vật liệu tiên tiến ứng dụng trong phát triển xanh thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, nhận xét: "Thành công của ông Năng không phải là sự sáng chế theo cảm hứng. Ông đã tự đầu tư phòng thí nghiệm hàng tỷ đồng, mày mò tài liệu và tuân thủ các quy trình thử nghiệm cực kỳ khắt khe, không thua kém các viện nghiên cứu chuyên nghiệp."
Những ngày đầu năm mới 2026, trong khi nhiều người thảnh thơi du xuân, ông Năng lại đang cặm cụi chuẩn bị hồ sơ cho sáng chế thứ 6: Máy nghiền phân ly nano vật rắn. Ở tuổi thất thập, ngọn lửa đam mê trong ông vẫn cháy đượm. "Tôi không dám nhận mình là nhà khoa học. Tôi chỉ là người thợ đam mê chế tạo máy móc, mong sao giải quyết được cái khó cho dân, cái nghèo cho nước", ông lão lớp 7 mỉm cười.
