Nghị Quyết 57: Bước Đột Phá 'Khoán 10' Trong Khoa Học Công Nghệ
Được ví von như "Khoán 10" trong lĩnh vực khoa học và công nghệ, Nghị quyết 57-NQ/TW mang sứ mệnh lịch sử là cởi trói tư duy quản lý và chấp nhận rủi ro, tạo đà bứt phá mạnh mẽ. Mục tiêu cuối cùng là hiện thực hóa khát vọng vươn lên của dân tộc Việt Nam, như đã đề ra tại Đại hội Đảng lần thứ XIV. Bước vào giai đoạn phát triển mới, đất nước đang đối mặt với yêu cầu cấp thiết về đổi mới mô hình tăng trưởng, hướng tới một "kỷ nguyên vươn mình" đầy thách thức và cơ hội.
Điều Kiện Cần Cho Mục Tiêu Phát Triển 100 Năm
Theo phân tích của Tiến sĩ Phí Vĩnh Tường, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể. Quy mô nền kinh tế ước đạt trên 500 tỷ USD vào năm 2025, gấp ba lần so với thời điểm bắt đầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Đóng góp của năng suất tổng hợp các nhân tố (TFP) vào tăng trưởng cũng tăng khoảng 12 điểm phần trăm trong thập kỷ qua, từ mức 33% trong giai đoạn 2011-2015.
Tuy nhiên, nền kinh tế vẫn tồn tại nhiều thách thức lớn:
- Mô hình tăng trưởng vẫn chủ yếu dựa vào xuất khẩu, với kim ngạch xuất nhập khẩu ước đạt 930 tỷ USD năm 2025. Đáng chú ý, khu vực FDI chiếm tới 73% tổng kim ngạch xuất khẩu và 69% tổng kim ngạch nhập khẩu, làm dấy lên lo ngại về sự phát triển của doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là doanh nghiệp nhà nước và khu vực kinh tế tư nhân, trong bối cảnh xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ.
- Mặc dù TFP tăng nhanh, nhưng sự đóng góp chủ yếu đến từ đột phá thể chế (như sự ra đời của Nghị quyết 57) và hiệu quả kỹ thuật của doanh nghiệp. Hai yếu tố then chốt là tính kinh tế theo quy mô và tiến bộ công nghệ lại hầu như chưa đóng góp đáng kể cho tăng trưởng TFP của Việt Nam trong những năm gần đây.
Thực tế này được minh chứng bởi các chỉ báo gián tiếp: hơn 95% doanh nghiệp tư nhân trong nước có quy mô nhỏ và siêu nhỏ, trong khi chi phí cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) cùng số lượng phát minh sáng chế của doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn ở mức rất thấp. Do đó, nền kinh tế cần một cú hích mạnh mẽ để các khu vực kinh tế có thể huy động nguồn lực, thúc đẩy hoạt động R&D một cách hiệu quả.
Cơ Chế Cởi Trói Và Tạo Đà Bứt Phá
Nghị quyết 57 ra đời không chỉ đóng vai trò đột phá về thể chế, mà còn tạo nền tảng vững chắc để tính kinh tế theo quy mô và tiến bộ công nghệ phát huy tối đa vai trò, đóng góp nhiều hơn vào tăng trưởng TFP. Cụ thể, nghị quyết này đã thực hiện những bước đi quan trọng:
- Cởi trói tư duy quản lý hoạt động R&D, chấp nhận "tính rủi ro" trong nghiên cứu khoa học, nghĩa là nghiên cứu có thể thành công hoặc thất bại. Điều này tạo điều kiện cho các nhà khoa học dám thí nghiệm, thử nghiệm và rút kinh nghiệm từ cả thất bại lẫn thành công.
- Mở ra cơ chế đặc thù nhằm thu hút và trọng dụng nhân lực trong lĩnh vực khoa học công nghệ, bao gồm cả nguồn nhân lực khoa học công nghệ từ thế giới và các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài.
- Tăng quyền tự chủ cho doanh nghiệp trong việc trích lập và sử dụng quỹ phát triển khoa học và công nghệ, giúp doanh nghiệp bổ sung nguồn lực và không gian cho hoạt động R&D, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, Nghị quyết 57 được xem là "điều kiện cần" để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển 100 năm đầy tham vọng. Kể từ Đại hội Đảng lần thứ XIV, khoa học và công nghệ đã chính thức trở thành một nguồn lực quan trọng, ngang hàng với nguồn nhân lực và nguồn vốn cho tăng trưởng kinh tế. Không chỉ dừng lại ở việc mở rộng năng lực khai thác tài nguyên, khoa học công nghệ ngày nay đã trở thành nền tảng của nền kinh tế số, với chuyển đổi số là bước đi đầu tiên cho sự hình thành và phát triển của nền kinh tế này.
Thách Thức Và Giải Pháp Triển Khai Thực Tiễn
Để chính sách thẩm thấu vào thực tiễn, cần đảm bảo sự tương thích giữa kế hoạch và thực tiễn. Một số giải pháp then chốt đã được đề cập:
- Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Regulatory Sandbox) mở ra không gian để các nhà khoa học và doanh nghiệp nhanh chóng triển khai thương mại hóa kết quả nghiên cứu, ngay cả khi khung chính sách pháp luật chưa theo kịp.
- Khoán chi đến sản phẩm cuối cùng giúp đơn giản hóa thủ tục hành chính, cho phép các nhà khoa học dành toàn bộ thời gian cho nghiên cứu khoa học.
- Lấy đầu tư công làm vốn mồi để thúc đẩy đầu tư tư nhân cho hoạt động R&D, một con đường đúng đắn trong bối cảnh nguồn lực nhà nước có hạn.
Nghị quyết 57 đã đề cập đến việc "chấp nhận rủi ro, độ trễ trong nghiên cứu", và Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo (Luật số 93/2025/QH15) đã có các điều khoản quy định liên quan. Tuy nhiên, cần sớm triển khai hướng dẫn chi tiết từ Chính phủ để các lĩnh vực nghiên cứu khoa học có thể áp dụng nhanh chóng.
Nghị quyết này được xem như một cơ chế "vượt rào", mở ra không gian cho các nhà khoa học tự tin tiến hành nghiên cứu và thử nghiệm ý tưởng mới, mà không còn nỗi lo "tuyệt đối phải thành công" trong mọi hoạt động, đặc biệt khi nghiên cứu được tài trợ từ ngân sách nhà nước.
Trong chương trình hành động, việc xác lập mô hình tăng trưởng mới và đột phá phát triển khoa học công nghệ đã được chỉ rõ thông qua các kế hoạch cụ thể như Kế hoạch số 01-KH/BCĐTW và Nghị quyết số 71/NQ-CP. Tuy nhiên, vẫn còn những điểm chưa tương thích với chức năng của một số đơn vị cơ sở. Do đó, cần đổi mới tư duy về cơ chế báo cáo tiến độ, từ báo cáo thành tích sang cung cấp thông tin thực tiễn, giúp Chính phủ kịp thời điều chỉnh kế hoạch cho phù hợp với tình hình thực tế.
Với bệ phóng từ Nghị quyết 57, tin tưởng rằng khoa học công nghệ sẽ thực sự trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, dẫn dắt nền kinh tế Việt Nam. Đây chính là chìa khóa vàng để hiện thực hóa khát vọng tăng trưởng hai con số, đưa đất nước vững bước vào kỷ nguyên phát triển mạnh mẽ, như mục tiêu Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV đã đặt ra.
