Một trận động đất mạnh 9.0 độ Richter xảy ra tại Nhật Bản vào ngày 11 tháng 3 năm 2011 không chỉ gây ra sóng thần và thảm họa hạt nhân, mà còn tạo ra hiện tượng địa chấn hiếm gặp: sóng dội từ lõi Trái Đất làm dịch chuyển vĩnh viễn toàn bộ đất nước về phía đông từ 5 đến 6 milimét. Phát hiện này được công bố trên tạp chí Science vào giữa năm 2026 bởi nhà địa vật lý Sunyoung Park (Đại học Chicago) cùng các cộng sự.
Phát hiện từ dữ liệu GPS
Khoảng 15 phút sau trận động đất chính lúc 2:46 chiều giờ địa phương, các trạm GPS ghi nhận gần như toàn bộ Nhật Bản dịch chuyển về phía đông. Sự dịch chuyển rất nhỏ (5-6 mm) nhưng vĩnh viễn, ban đầu bị coi là lỗi dữ liệu. Park cho biết: 'Điều bất thường ở sự dịch chuyển này là toàn bộ Nhật Bản đã chuyển động gần như đồng đều cùng một lúc', ảnh hưởng từ Hokkaido đến Kyushu, dài khoảng 3.000 km.
Cơ chế sóng dội từ lõi
Sau nhiều năm phân tích dữ liệu GPS và địa chấn, Park và đồng nghiệp phát hiện sóng từ trận động đất truyền xuống lõi Trái Đất rồi dội ngược trở lại vỏ, làm dịch chuyển bốn mảng kiến tạo chính. Trước đây, các nhà khoa học cho rằng năng lượng sóng sẽ tiêu tan trước khi quay lại vỏ. Park giải thích: 'Loại sóng lặn sâu đó kích hoạt một sự kiện nào đó là điều hoàn toàn mới, và sự kiện này rất khác thường vì diễn ra trên phạm vi quá rộng'.
So sánh với dịch chuyển thông thường
Goran Ekstrom, nhà địa vật lý tại Đại học Columbia, cho biết trận động đất 2011 khiến hai mảng kiến tạo trượt qua nhau khoảng 10 mét, làm toàn bộ đảo Honshu dịch chuyển về phía đông 20 cm. Tuy nhiên, dịch chuyển do sóng dội từ lõi nhỏ hơn nhưng bao phủ diện tích rộng lớn chưa từng thấy, giải phóng năng lượng tương đương động đất 7.5 độ Richter.
Hiểm họa địa chấn mới
Park cảnh báo các nhà hoạch định chính sách cần nhận thức về nguồn hiểm họa này. Hành trình khứ hồi đến lõi Trái Đất mất khoảng 15 phút, biến nó thành sự kiện có thể dự đoán. Tuy nhiên, do năng lượng phân bố trên phạm vi rộng, mức độ cảm nhận và thiệt hại sẽ ít hơn so với động đất 7.5 độ thông thường. Park nói: 'Ngay cả khi có thiệt hại, có lẽ khó phân biệt với thiệt hại do động đất chính và dư trấn'.
Ý nghĩa khoa học
Vedran Lekić, giáo sư tại Đại học Maryland, nhận xét mạng lưới giám sát của Nhật Bản giúp ghi nhận hiện tượng, nhưng có thể nó xảy ra ở nơi khác mà không được phát hiện. Amanda Thomas, nhà địa vật lý tại Đại học California, Davis, cho rằng nghiên cứu 'rất quan trọng', cho thấy các trận động đất lớn có thể ảnh hưởng đến hệ thống đứt gãy theo cách bất ngờ nhiều phút sau sự kiện chính, không chỉ qua dư trấn mà còn qua sóng địa chấn đến sau.
