Ngày 23.7, tại Trung tâm khám phá khoa học ICISE (phường Quy Nhơn Nam, tỉnh Gia Lai), giáo sư Đàm Thanh Sơn, Trường đại học Chicago (Mỹ), đã có buổi nói chuyện về vật lý lượng tử với sinh viên, giảng viên, học sinh các trường chuyên trên địa bàn Gia Lai và Đắk Lắk. Sự kiện thu hút đông đảo người yêu khoa học.
Khái niệm liên đới lượng tử và công nghệ lượng tử
Giáo sư Đàm Thanh Sơn giới thiệu một cách trực quan về hiện tượng liên đới lượng tử (quantum entanglement), từ những khái niệm cơ bản đến vai trò của hiện tượng này trong khoa học và công nghệ hiện đại. Ông nhấn mạnh: "Khi nói về công nghệ lượng tử là một câu chuyện rất dài. Trong buổi nói chuyện này tôi chỉ tập trung vào một vấn đề. Đằng sau công nghệ lượng tử là vật lý lượng tử. Không có vật lý lượng tử hay cơ học lượng tử thì không có công nghệ lượng tử."
Khái niệm liên đới lượng tử được Albert Einstein cùng các cộng sự nêu ra từ năm 1935 nhưng trong nhiều thập niên chưa nhận được nhiều sự quan tâm của giới vật lý. Chỉ sau khi bất đẳng thức Bell được đề xuất và được kiểm chứng bằng thực nghiệm, các nhà khoa học mới xác nhận đây là hiện tượng tồn tại trong tự nhiên. Những nghiên cứu liên quan đã được trao Giải Nobel Vật lý năm 2022.
Ứng dụng và thách thức của công nghệ lượng tử
Hiện nay, liên đới lượng tử không chỉ là nền tảng của vật lý hiện đại mà còn mở ra nhiều ứng dụng trong truyền thông lượng tử, mật mã lượng tử. Đặc biệt, máy tính lượng tử là lĩnh vực được kỳ vọng có thể giải quyết những bài toán vượt quá khả năng của máy tính truyền thống. Nhiều học sinh đã đặt câu hỏi về tiềm năng ứng dụng cũng như những thách thức trong quá trình phát triển lĩnh vực này.
Giáo sư Đàm Thanh Sơn giải đáp các thắc mắc và cho rằng công nghệ lượng tử là một lĩnh vực rất rộng, nhưng nền tảng cốt lõi vẫn là vật lý lượng tử. Ông khuyên các bạn học sinh, sinh viên muốn học vật lý lượng tử cần nắm vững nền tảng vật lý cổ điển, cơ học, điện từ học cùng các kiến thức cốt lõi như phương trình Schrödinger và nguyên tử hydro.
Khuyến khích học sinh gắn nghiên cứu với xã hội
Chia sẻ với các học sinh yêu thích lĩnh vực này, giáo sư Đàm Thanh Sơn khuyến khích người trẻ gắn việc học, nghiên cứu với những vấn đề cộng đồng và xã hội quan tâm, bởi điều đó giúp công việc trở nên ý nghĩa hơn. Ông cho rằng, muốn phát triển công nghệ lượng tử, Việt Nam cần đầu tư cho khoa học cơ bản, xây dựng đội ngũ nghiên cứu về vật lý lượng tử, khoa học vật liệu, quang tử và vật lý nguyên tử; đồng thời nhấn mạnh nghiên cứu cơ bản giúp khám phá sâu hơn những bí ẩn của tự nhiên.
Hành trình khoa học của GS Đàm Thanh Sơn
Giáo sư Đàm Thanh Sơn sinh năm 1969, là cựu học sinh khối chuyên Toán - Tin Trường THPT chuyên Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội). Năm 1984, khi mới 15 tuổi, ông giành Huy chương Vàng Olympic Toán quốc tế với điểm tuyệt đối 42/42. Sau đó, ông theo học ngành vật lý tại Đại học Tổng hợp Moskva (Liên Xô cũ), làm nghiên cứu sinh tại Viện Nghiên cứu hạt nhân Moskva và bảo vệ thành công luận án tiến sĩ khi mới 25 tuổi.
Năm 1995, giáo sư Đàm Thanh Sơn sang Mỹ nghiên cứu và giảng dạy tại nhiều cơ sở đào tạo như Đại học Washington, Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), Đại học Columbia và Đại học Chicago. Lĩnh vực nghiên cứu của ông tập trung vào vật lý lý thuyết, vật lý hạt cơ bản, vật lý hạt nhân và các ứng dụng của lý thuyết dây. Năm 2014, ông được bầu làm thành viên Viện Hàn lâm Khoa học quốc gia Mỹ và Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Mỹ. Năm 2018, giáo sư Đàm Thanh Sơn cùng giáo sư Subir Sachdev và giáo sư Xiao-Gang Wen được trao huy chương Dirac của Trung tâm Vật lý lý thuyết quốc tế (ICTP).
Giáo sư Đàm Thanh Sơn tham dự chương trình Gặp gỡ Việt Nam lần đầu vào năm 1993. Những năm gần đây, ông thường xuyên trở về Việt Nam tham gia các hội thảo khoa học quốc tế, giảng dạy tại các trường về vật lý, đồng thời hỗ trợ đào tạo học sinh, sinh viên và các nhà nghiên cứu trẻ tại ICISE.
