Chính sách mới thúc đẩy khoa học: Tăng thu nhập, tự chủ và chấp nhận rủi ro
Từ cuối năm 2025, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cùng các nghị định hướng dẫn đã chính thức có hiệu lực, mang đến làn gió mới cho cộng đồng nghiên cứu Việt Nam. Những quy định này tác động trực tiếp đến công việc, đời sống và thu nhập của người làm khoa học, theo hướng trao quyền tự chủ học thuật, gia tăng đãi ngộ và tạo điều kiện thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Cách mạng trong cơ chế trả lương và thu nhập
Cơ chế trả lương tại các tổ chức khoa học và công nghệ công lập đã thay đổi căn bản với sự ra đời của Nghị định 263. Thay vì bị khống chế bởi "trần lương" gấp hai hay ba lần mức lương nhà nước, các tổ chức nay được trao quyền tự chủ về tiền lương và thu nhập thông qua thảo luận dân chủ trong quy chế nội bộ.
Cấu trúc thu nhập mới bao gồm bốn thành phần chính:
- Lương cơ bản theo quy định nhà nước
- Lương tự chủ của tổ chức
- Thu nhập tăng thêm
- Thu nhập dành cho tác giả từ kết quả nghiên cứu được thương mại hóa
Điểm đột phá là việc chuyển từ trả lương theo "ngạch, bậc" sang dựa trên vị trí việc làm, nhiệm vụ được giao và hiệu quả công việc. Nhờ đó, thu nhập của nhà khoa học gắn trực tiếp với khối lượng, chất lượng và hiệu quả nghiên cứu thay vì phụ thuộc vào thâm niên.
Đãi ngộ vượt khung để thu hút nhân tài
Nghị định 263 cũng trao quyền quyết định cho các tổ chức khoa học trong công tác tuyển dụng, quản lý và sử dụng nhân lực. Khi rào cản tài chính được gỡ bỏ, các tổ chức trong nước có thể cạnh tranh thu hút nhà khoa học người Việt ở nước ngoài và cả chuyên gia nước ngoài.
Cơ chế mới cho phép đưa ra các gói đãi ngộ hấp dẫn về lương, nhà ở và điều kiện làm việc, tạo điều kiện thuyết phục nhà khoa học tên tuổi về Việt Nam làm việc. Chính sách "vượt khung" này được kỳ vọng sẽ dẫn đến "sự trở về" của nhiều nhà khoa học Việt Nam đang làm việc ở nước ngoài.
Cấp tiền dựa trên hiệu quả nghiên cứu
Theo Nghị định 265 về tài chính và đầu tư, cơ chế phân bổ kinh phí cho tổ chức khoa học và công nghệ công lập có sự thay đổi lớn. Các tổ chức được cấp bổ sung hoặc điều chỉnh kinh phí với biên độ tăng giảm 10% tùy theo kết quả hoạt động, nhằm nâng cao hiệu quả, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Đáng chú ý, chủ trương ưu tiên phân bổ ngân sách chi cho nghiên cứu theo cơ chế quỹ đã được thể chế hóa. Thay vì phân bổ trực tiếp từ ngân sách nhà nước cho từng nhiệm vụ cụ thể - vốn gây cứng nhắc và thiếu linh hoạt - việc cấp phát, đặt hàng, tài trợ nhiệm vụ khoa học sẽ được thực hiện thông qua hệ thống các quỹ chuyên biệt.
Không hình sự hóa thiệt hại do rủi ro khách quan
Một trong những thay đổi quan trọng nhất là việc Nhà nước chính thức chấp nhận rủi ro khách quan trong hoạt động nghiên cứu khoa học. Theo Nghị định 265, trong trường hợp đề tài không đạt mục tiêu ban đầu do nguyên nhân khách quan, tổ chức chủ trì không phải hoàn trả kinh phí.
Chính sách mới miễn trách nhiệm dân sự và cả trách nhiệm hình sự cho tổ chức chủ trì nếu thực hiện đúng quy trình, quy định. Tuy nhiên, việc "chấp nhận rủi ro" được kiểm soát chặt chẽ từ khâu đầu vào, đề xuất và tuyển chọn nhiệm vụ, với quá trình giám sát nghiêm ngặt về tiến độ và giải ngân.
Nếu rủi ro xuất phát từ nguyên nhân chủ quan như vi phạm nghĩa vụ, chậm tiến độ hoặc sử dụng sai mục đích, kinh phí sẽ bị thu hồi và tổ chức, cá nhân vi phạm bị hạn chế tham gia các chương trình trong thời gian theo quy định.
Nhà khoa học hưởng tối thiểu 30% lợi nhuận
Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo lần đầu tiên quy định cụ thể tỷ lệ phân chia lợi nhuận cho nhà khoa học khi kết quả nghiên cứu được thương mại hóa. Theo Điều 28 của Luật, tác giả thực hiện nhiệm vụ sử dụng ngân sách nhà nước được thưởng tối thiểu 30% lợi nhuận từ việc khai thác kết quả nghiên cứu.
Trường hợp kết quả nghiên cứu được dùng để góp vốn, hợp tác, liên doanh, liên kết, kinh doanh dịch vụ hoặc thành lập doanh nghiệp, mức thưởng cho tác giả cũng tối thiểu bằng 30% giá trị. Đối với nghiên cứu có nhiều đồng tác giả, các nhà khoa học sẽ tự thỏa thuận việc phân chia số tiền thưởng.
Phần lợi nhuận còn lại được sử dụng để thưởng cho các cá nhân đóng góp trực tiếp vào việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đồng thời tái đầu tư vào khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Hành lang pháp lý với nhiều quy định, chính sách mới được Bộ Khoa học và Công nghệ hoàn thiện trong thời gian ngắn, với kỳ vọng tạo động lực mạnh mẽ cho các nhà khoa học, thúc đẩy hình thành những kết quả nghiên cứu có giá trị thực tế cao, đóng góp vào sự phát triển của đất nước.
