Một nghiên cứu mới đăng trên tạp chí khoa học Plos One chỉ ra rằng hình thức vật chất của cuốn sách đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành lược đồ tự sự của não bộ. Cụ thể, việc đọc truyện tranh trên giấy in giúp người đọc nắm bắt và kết nối các tình tiết trong câu chuyện hiệu quả hơn so với đọc trên thiết bị điện tử.
Điểm tựa cảm giác từ sách giấy
Theo nhóm nghiên cứu gồm Keita Umejima, Yuki Sunada và Kuniyoshi L. Sakai, những đặc điểm vật lý như vị trí nội dung trên trang giấy hay cảm giác lật giở từng trang sách giúp não dễ ghi lại các tình tiết, từ đó dễ móc nối và liên kết diễn biến phức tạp trong trần thuật. Thậm chí, cảm giác về độ dày của những trang đã đọc và những trang chưa đọc hay vị trí của văn bản trên trang sách cũng đóng góp vào hoạt động nhận thức này, giúp não bộ định vị câu chuyện trong một không gian cụ thể. Trong khi đó, khi đọc sách điện tử, phần lớn các “điểm tựa cảm giác” này không tồn tại, bởi màn hình luôn giữ nguyên hình dạng vật lý còn nội dung chỉ đơn thuần thay đổi theo từng lần lật trang trên màn hình.
Thí nghiệm với máy chụp cộng hưởng từ
Nhóm nghiên cứu đã chọn ra 25 sinh viên đại học thuận tay phải, đều là người bản ngữ tiếng Nhật, đọc một bộ manga nổi tiếng, trong đó mỗi câu chuyện được chia thành hai phần. Hai phần này thuật lại cùng một chuỗi sự kiện nhưng dưới góc nhìn khác nhau của một cặp đôi đang trải qua những cảm xúc mâu thuẫn. Cấu trúc đặc biệt ấy cho phép các nhà nghiên cứu đánh giá khả năng kết nối và tổng hợp thông tin từ những quan điểm khác nhau của người đọc.
Các nhà nghiên cứu đã đo hoạt động não bộ với máy chụp cộng hưởng từ (MRI), sử dụng từ trường để theo dõi lưu lượng máu trong não, từ đó tạo ra bản đồ theo thời gian thực về hoạt động thần kinh. Tuy nhiên, máy MRI về bản chất là một nam châm khổng lồ, do đó, nhóm không thể đem thiết bị điện tử vào phòng chụp. Ông Kuniyoshi L. Sakai đã nảy ra ý tưởng chụp cộng hưởng từ ngay sau khi người tham gia thí nghiệm đọc sách giấy hoặc sách điện tử. Dù phương án này khá rủi ro, kết quả nhóm nghiên cứu thu được khiến họ bất ngờ.
Những người tham gia được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm. Một nhóm đọc nửa đầu câu chuyện manga bằng sách giấy, nhóm còn lại đọc trên máy tính bảng. Việc đọc diễn ra trong một căn phòng bình thường, bên ngoài khu vực đặt máy chụp cộng hưởng từ. Các nhà nghiên cứu cũng bảo đảm sách giấy và máy tính bảng có kích thước tương đương nhau. Họ dùng cả thiết bị đo ánh sáng để điều chỉnh sao cho độ sáng phản chiếu từ trang giấy gần tương đương với ánh sáng phát ra từ màn hình điện tử.
Sau khi đọc xong nửa đầu câu chuyện, người tham gia được đưa vào máy chụp cộng hưởng từ. Trong lúc nằm trong máy quét, họ đeo kính hiển thị kỹ thuật số được thiết kế riêng cho môi trường MRI để đọc nửa sau của câu chuyện. Trong quá trình đọc, thỉnh thoảng người tham gia được yêu cầu chấm mức độ đồng cảm của mình với các nhân vật theo thang điểm bốn mức, nhằm bảo đảm họ thực sự theo dõi và nhập tâm vào câu chuyện.
Cuối cùng, khi vẫn đang ở trong máy quét, họ trả lời các câu hỏi trắc nghiệm về câu chuyện vừa đọc. Các nhà nghiên cứu chia những câu hỏi này thành hai nhóm. Nhóm thứ nhất gồm những câu có thể trả lời chỉ bằng cách nhớ lại nửa đầu câu chuyện. Nhóm thứ hai khó hơn, đòi hỏi người đọc phải kết hợp thông tin từ cả hai phần của tác phẩm để đưa ra đáp án.
Chênh lệch giữa tốc độ phản ứng và mức độ hoạt động của các vùng não
Kết quả cho thấy độ chính xác của các câu trả lời gần như không khác biệt giữa hai nhóm. Dù đọc trên giấy hay trên máy tính bảng, người tham gia đều hiểu nội dung câu chuyện ở mức tương đương. Tuy nhiên, thời gian phản hồi lại có sự khác biệt. Với các câu hỏi phức tạp thuộc nhóm thứ hai, những người đã đọc nửa đầu trên máy tính bảng mất nhiều thời gian hơn để trả lời so với những người đọc trên giấy. Theo các nhà nghiên cứu, họ cần thêm thời gian để ghép nối và tái cấu trúc các chi tiết của hai phần câu chuyện trong đầu.
Các hình ảnh quét não cũng phản ánh đúng sự khác biệt này. Khi đọc nửa sau của câu chuyện, những người đã đọc nửa đầu trên sách giấy cho thấy mức hoạt động thấp hơn ở vùng vỏ tiền vận động bên bán cầu não trái và hồi trán dưới, những vùng não đóng vai trò quan trọng trong xử lý ngôn ngữ và kết nối các yếu tố tự sự. Mức hoạt động thấp hơn cho thấy não bộ không tốn nhiều sức để hiểu và tích hợp thông tin mới.
Nói cách khác, những người đọc sách giấy dường như đã xây dựng được một lược đồ tự sự vững chắc ngay từ nửa đầu câu chuyện, nên khi tiếp nhận nội dung phần sau, não bộ đòi hỏi ít nỗ lực nhận thức hơn. Ngược lại, ở những người đọc trên máy tính bảng, các vùng não này hoạt động mạnh hơn đáng kể. Khi trả lời các câu hỏi khó, họ còn cho thấy mức hoạt động gia tăng ở các vùng trán bên phải. Theo các nhà khoa học, những vùng này đóng vai trò như một hệ thống hỗ trợ, được huy động khi não phải xử lý những nhiệm vụ nhận thức phức tạp.
Ngoài ra, các nhà nghiên cứu cũng ghi nhận mức hoạt động gia tăng ở hồi góc phải của nhóm độc giả này. Đây là vùng não liên quan đến xử lý các mối quan hệ không gian. Phát hiện này gợi ý rằng người đọc trên màn hình phải nỗ lực nhiều hơn để tái dựng trong trí nhớ bố cục và cách sắp xếp các khung truyện.
Chia sẻ với chuyên trang PsyPost, giáo sư Kuniyoshi L. Sakai cho biết: “Thí nghiệm của nhóm nghiên cứu đã cho ra kết quả khoa học thần kinh đầu tiên cho thấy một tác động tức thời này của việc đọc trên giấy, một tác động mà về lâu dài có thể làm thay đổi cách não bộ vận hành.”
Dĩ nhiên, nghiên cứu vẫn tồn tại một số hạn chế. Thí nghiệm chỉ sử dụng truyện tranh có yếu tố hình ảnh, nên vẫn còn bỏ ngỏ câu hỏi liệu tiểu thuyết thuần văn bản có tạo ra những mô hình hoạt động não tương tự hay không. “Tôi cho rằng kết quả tương tự cũng sẽ xuất hiện khi đọc tiểu thuyết hoặc các văn bản thông thường khác, bởi cấu trúc cốt truyện và dòng chảy ngữ cảnh về cơ bản không khác nhau”, ông Sakai nhận định. “Ưu điểm của manga là tính tự sự bằng hình ảnh, cung cấp lượng thông tin thị giác phong phú, giúp người đọc dễ hình dung và hiểu các tình huống hơn”.
Một yếu tố khác cần cân nhắc là sự khác biệt vật lý giữa hai phương tiện. Sách giấy phản chiếu ánh sáng từ môi trường xung quanh, trong khi máy tính bảng sử dụng màn hình phát sáng. Việc lật một trang giấy cũng mất nhiều thời gian hơn một cú chạm màn hình. Khác biệt nhỏ này có thể làm thay đổi nhịp điệu đọc và vô tình cho não bộ thêm thời gian xử lý thông tin.
Tuy nhiên, không nên hiểu kết quả nghiên cứu theo hướng cho rằng đọc trên thiết bị số làm suy giảm khả năng học tập. Trên thực tế, những người đọc bằng máy tính bảng vẫn đạt mức độ hiểu nội dung tương đương với nhóm đọc sách giấy. Điểm khác biệt nằm ở chỗ họ phải bỏ ra nhiều thời gian và công sức nhận thức hơn để đạt được kết quả đó. Sách giấy dường như giúp quá trình đọc diễn ra trôi chảy hơn nhờ cung cấp những điểm tựa ổn định cho trí nhớ.
