Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Nature đã giải mã thành công ADN cổ đại từ di tích Thạch Mão, hé lộ những bí ẩn về nghi lễ hiến tế người phân biệt giới tính và cấu trúc quyền lực thế tập trong nền văn minh 4.000 năm tuổi này. Phát hiện này không chỉ làm sáng tỏ lịch sử của một trong những đô thị cổ nhất Trung Quốc, mà còn cung cấp bằng chứng về sự phức tạp trong tổ chức xã hội và tín ngưỡng của cư dân thời tiền sử.
Di tích Thạch Mão và hành trình nhận diện lại
Thạch Mão là một khu di tích khảo cổ rộng lớn nằm ở tỉnh Thiểm Tây, miền trung Trung Quốc, có niên đại từ khoảng 2300 đến 1800 năm trước Công nguyên. Trong một thời gian dài, những bức tường thành đồ sộ tại đây từng bị nhầm lẫn là một phần của Vạn Lý Trường Thành. Chỉ đến khi các hiện vật bằng ngọc được phát hiện, giới khoa học mới nhận ra rằng cơ sở hạ tầng này có niên đại lâu đời hơn nhiều so với tưởng tượng ban đầu.
Do khoảng cách thời gian quá xa xôi, các phương pháp khảo cổ học truyền thống gặp nhiều hạn chế trong việc xác định thân phận, nguồn gốc cũng như lối sống của cư dân Thạch Mão. Tuy nhiên, sự phát triển của công nghệ hiện đại, đặc biệt là kỹ thuật phân tích ADN cổ đại, đã mở ra một chương mới cho các nhà khoa học, cho phép họ phác họa bức chân dung chi tiết hơn về những cư dân đầu tiên định cư tại đây.
Nghi lễ hiến tế phân biệt giới tính
Bằng chứng phân tích ADN cho thấy người Thạch Mão từng thực hiện tục hiến tế người một cách thường xuyên và có tổ chức, dựa trên một hệ thống niềm tin phân biệt giới tính rõ rệt. Dữ liệu di truyền chỉ ra rằng nam giới và nữ giới bị hiến tế ở những địa điểm hoàn toàn riêng biệt, phục vụ cho những mục đích tâm linh khác nhau.
Cụ thể, các vụ hiến tế nạn nhân nam giới tập trung xung quanh khu vực cổng phía đông của tòa thành. Nhóm nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng những người đàn ông này bị sát hại trong quá trình xây dựng tường thành. Trong khi đó, việc hiến tế nữ giới lại diễn ra gần khu vực lăng mộ của tầng lớp thượng lưu. Phụ nữ được cho là một phần của truyền thống thờ cúng tổ tiên, bị hiến tế nhằm tôn vinh các vị lãnh đạo, quý tộc hoặc người cai trị đã khuất.
Các tác giả của nghiên cứu nhấn mạnh rằng việc hoàn toàn thiếu hụt mối quan hệ họ hàng giữa chủ nhân lăng mộ thượng lưu và những nạn nhân bị hiến tế bên trong mộ cho thấy thực tế: các ngôi mộ được xây dựng tập trung xung quanh giới tinh hoa và gia đình của họ, còn nghi lễ hiến tế được thực hành nghiêm ngặt dựa trên địa vị xã hội. Phát hiện này phản ánh một hệ thống tổ chức xã hội chặt chẽ, gắn liền với một mô hình xã hội phát triển phức tạp.
Nguồn gốc bản địa và mối giao thoa di truyền
Nghiên cứu di truyền còn mang đến những phát hiện quan trọng về nguồn gốc của cộng đồng này. Dữ liệu phân tích ADN khẳng định người Thạch Mão khả năng cao là hậu duệ của văn hóa Ngưỡng Thiều - nền văn hóa xuất hiện lần đầu tiên dọc theo lưu vực sông Hoàng Hà vào khoảng năm 5000 trước Công nguyên.
Đánh giá về ý nghĩa công trình, nhà sinh học nhân học kiêm nhà sinh học khảo cổ Michael Rivera thuộc Đại học Hồng Kông (người không tham gia trực tiếp vào nghiên cứu) cho biết các nghiên cứu ADN cổ đại mang lại giá trị to lớn vì giúp tái hiện lịch sử di dân trong quá khứ. Bằng cách so sánh kết quả ADN tại một di tích với các mẫu trước đó, giới khoa học có thể xác định xem các nhóm dân cư có mối quan hệ dòng họ hay đã di cư đến những vùng đất khác nhau tại châu Á.
Chia sẻ với SCMP, ông Michael Rivera cho biết người Thạch Mão có liên hệ di truyền trực tiếp với các nhóm từng sinh sống trong cùng khu vực từ thời kỳ sớm hơn. Họ không phải là những kẻ chinh phục hay người di cư mới đến. Trái lại, họ đã tiến hóa liên tục tại địa phương qua nhiều thế kỷ và kết nối bền chặt với các cộng đồng cư dân ở Sơn Tây (Trung Quốc) cũng như Nội Mông (Trung Quốc), thể hiện sự liên tục đáng kinh ngạc về sắc tộc lẫn văn hóa.
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự giao thoa di truyền giữa người Thạch Mão với hai nhóm cư dân lân cận: văn hóa Đào Tự ở phía nam Sơn Tây và người Dụ Dân từ Nội Mông của Trung Quốc. Trong đó, yếu tố di truyền từ người Dụ Dân đặc biệt kéo dài, phản ánh quá trình chung sống lâu dài giữa hai cộng đồng. Đáng chú ý, đây cũng là hai trường hợp giao thoa nổi bật duy nhất được ghi nhận, cho thấy người Thạch Mão không tương tác quá cởi mở với các nền văn hóa lân cận khác.
Cấu trúc quyền lực và chính trị 4.000 năm trước
Một điểm đáng chú ý khác là bằng chứng về việc quyền lực trong xã hội Thạch Mão được truyền nối qua các thế hệ gia đình, mang nhiều nét tương đồng với các chế độ quân chủ ở thời kỳ sau này. Mặc dù mang tính phụ quyền, nhưng phụ nữ vẫn có thể vươn lên nắm giữ những vị trí quyền lực cao nhất.
Nhà nghiên cứu Michael Rivera nhận định các mẫu ADN lấy từ lăng mộ thượng lưu cho thấy những dòng họ kéo dài qua nhiều thế hệ. Đây là dấu hiệu cho thấy một hệ thống phân cấp xã hội đã được thiết lập chặt chẽ, trong đó các động lực quyền lực được tích hợp sâu sắc vào cấu trúc xã hội. Việc giới tinh hoa điều phối bản dạng và trật tự xã hội đại diện cho một tập hợp các quy tắc chính trị 4.000 năm tuổi đầy bí ẩn mà khoa học hiện đại đang từng bước khai quật.
