Tội phạm tài sản số tại Việt Nam: Thách thức và giải pháp trong kỷ nguyên số hóa
Theo ông Phan Đức Trung, Chủ tịch Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam, việc gia tăng các vụ việc bị khởi tố gần đây không phản ánh rủi ro leo thang mà là quá trình “làm sạch” tất yếu của một lĩnh vực mới mẻ. Phần lớn các vụ việc này bắt nguồn từ giai đoạn 2020-2021, khi khung pháp lý về tài sản số còn bỏ ngỏ, hoạt động đầu tư và phát hành diễn ra tự phát, thiếu chuẩn mực. Chỉ đến khi công cụ pháp lý, nhân lực chuyên môn và cơ chế phối hợp đủ chín muồi, các hành vi vi phạm mới được nhận diện và xử lý một cách hiệu quả.
Nhận diện các thủ đoạn lừa đảo tinh vi
Phân tích về các thủ đoạn lừa đảo và hành vi vi phạm trong lĩnh vực tài sản số phổ biến, ông Trung nhận định bản chất các mô hình lừa đảo không mới, song cách triển khai ngày càng tinh vi hơn. Hiện có khoảng 7-12 mô hình, nổi bật là kịch bản thường được gọi là “nuôi lợn để thịt”, trong đó đối tượng không vội chiếm đoạt mà đầu tư thời gian xây dựng quan hệ, tạo lợi nhuận nhỏ ban đầu để hình thành niềm tin vững chắc. Khi dòng tiền đủ lớn, hệ thống đột ngột bị chặn, kèm theo các thủ thuật tâm lý đánh vào cảm giác xấu hổ, khiến nạn nhân e ngại trình báo với cơ quan chức năng.
Đáng lo ngại, mô hình này không chỉ nhắm vào người thiếu hiểu biết về công nghệ, mà cả những người có nền tảng tài chính-ngân hàng vững vàng. Một biểu hiện khác là việc các mô hình lừa đảo tự nhận là doanh nghiệp công nghệ cao, bất động sản ứng dụng blockchain, hoặc tuyên bố đã niêm yết cổ phiếu trên các sàn quốc tế như Nasdaq của Mỹ. Hình ảnh, tài liệu truyền thông được dàn dựng công phu, trong khi giá trị và hoạt động thực chất không tương xứng với những tuyên bố hoa mỹ đó.
Ứng dụng công nghệ trong phòng ngừa và điều tra
Trong bối cảnh các giải pháp quốc tế có chi phí rất cao, Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam đã phát triển công cụ on-chain Tracer, tập trung xây dựng dữ liệu lớn kết hợp trí tuệ nhân tạo nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu rủi ro tiềm ẩn. Không chỉ phục vụ điều tra, dữ liệu on-chain còn có thể dùng để xếp hạng tín nhiệm tài sản số và hỗ trợ các mô hình tài chính thí điểm trong tương lai gần.
Về mặt kỹ thuật, các nhóm tội phạm thường sử dụng máy trộn tiền (mixers) hoặc các đồng tiền có tính ẩn danh cao như Monero để che giấu dòng tiền bất hợp pháp. Tuy nhiên, theo ông Trung, blockchain không phải “vùng tối” tuyệt đối như nhiều người lầm tưởng. Dấu vết giao dịch vẫn tồn tại và có thể truy vết bằng các công cụ phù hợp, chẳng hạn như ChainTracer đã hỗ trợ công an truy vết vụ án AntEx một cách hiệu quả.
Thách thức và hợp tác quốc tế
Đánh giá về năng lực xử lý tội phạm tài sản số của Việt Nam, ông Trung cho rằng kinh nghiệm điều tra các loại tội phạm truyền thống là nền tảng quan trọng. Vấn đề lớn nhất hiện nay không nằm ở nghiệp vụ mà ở thông tin và sự phối hợp chặt chẽ, đặc biệt với các sàn giao dịch nước ngoài không có hiện diện pháp lý rõ ràng tại Việt Nam. Đây là điểm nghẽn cần được tháo gỡ thông qua các quy định chặt chẽ hơn về nghĩa vụ tuân thủ khi cung cấp dịch vụ cho người Việt Nam.
Việt Nam đã và đang đẩy mạnh các chương trình hợp tác quốc tế về phòng, chống rửa tiền và tài sản số. Việc tại Hà Nội diễn ra lễ mở ký Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng với sự tham dự của hơn 100 quốc gia là cột mốc lịch sử quốc tế trong cuộc chiến với loại tội phạm này. Những chương trình này không chỉ giúp nâng cao tiêu chuẩn tuân thủ mà còn hỗ trợ đào tạo nhân lực điều tra, giám sát công nghệ cao, yếu tố then chốt trong phòng, chống tội phạm tài sản số trong kỷ nguyên số hóa toàn cầu.
Dự báo và giải pháp tương lai
Chủ tịch Phan Đức Trung dự báo, trong vòng 2 đến 3 năm tới đây, tội phạm tài sản số sẽ không biến mất, bởi chuyển đổi số và token hóa tài sản vẫn tiếp tục phát triển mạnh mẽ. Vấn đề đáng lo ngại là tỷ lệ nạn nhân tố cáo hiện vẫn dưới 10%, do tâm lý e ngại và mất niềm tin vào hệ thống pháp luật. Vấn đề đặt ra không phải nằm ở kỳ vọng “xóa sổ” tội phạm tài sản số mà là nâng cao nhận diện, phòng ngừa chủ động và thu hồi tài sản bị chiếm đoạt một cách hiệu quả.
Những mô hình lừa đảo này thường nhắm tới các nhà đầu tư ở khu vực ít tiếp cận thông tin, nơi kiến thức về blockchain, thị trường vốn quốc tế còn hạn chế đáng kể. Đây là dạng lừa đảo tinh vi, sự kết hợp giữa công nghệ, tài chính và tâm lý đám đông khiến việc nhận diện rủi ro trở nên khó khăn hơn rất nhiều, đòi hỏi sự chung tay của cả cộng đồng và cơ quan chức năng.
