Deepfake và lừa đảo trực tuyến: Thách thức mới trong kỷ nguyên AI và giải pháp phòng ngừa
Trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ, lừa đảo trực tuyến ngày càng trở nên tinh vi với sự xuất hiện của công nghệ deepfake. Công nghệ này, kết hợp giữa "deep learning" (máy học) và "fake" (giả mạo), cho phép mô phỏng hình ảnh khuôn mặt, giọng nói con người một cách chân thực, bị lợi dụng để giả mạo người thân, tổ chức hoặc doanh nghiệp nhằm chiếm đoạt tài sản. Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tăng cường quản lý nền tảng số, hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao kỹ năng, cảnh giác của người dân để chủ động phòng ngừa rủi ro trên không gian mạng.
Báo cáo an ninh mạng 2025: Tín hiệu tích cực nhưng thách thức mới
Theo báo cáo nghiên cứu và khảo sát an ninh mạng năm 2025 từ khu vực người dùng cá nhân do Hiệp hội An ninh mạng quốc gia thực hiện, số nạn nhân của lừa đảo trực tuyến trong năm 2025 đã giảm rõ rệt so với năm 2024. Cụ thể, cứ khoảng 555 người thì có 1 người là nạn nhân lừa đảo, tương đương 0,18%, trong khi con số này năm 2024 là 0,45%. Đây là tín hiệu tích cực, phản ánh nỗ lực chung của các cơ quan chức năng, doanh nghiệp công nghệ, tổ chức xã hội nghề nghiệp và báo chí trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng.
Tuy nhiên, điều đáng lưu ý là các hình thức lừa đảo không mất đi mà đang chuyển sang những phương thức tinh vi hơn, trong đó nổi bật là việc lợi dụng công nghệ deepfake để giả mạo hình ảnh, giọng nói và danh tính. Ông Vũ Duy Hiền, Phó Tổng Thư ký kiêm Chánh Văn phòng Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, nhận định: "Nhìn vào bức tranh tổng thể về tình hình lừa đảo trực tuyến hiện nay, chúng ta có thể thấy những chuyển biến tích cực, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức mới." Hiện nay, hình ảnh, giọng nói và video không còn là căn cứ đủ tin cậy để xác thực danh tính, đặc biệt khi công nghệ deepfake thường đi kèm với kịch bản tạo áp lực thời gian, buộc người dùng đưa ra quyết định nhanh chóng và bỏ qua các bước kiểm chứng cần thiết.
Deepfake: Thách thức nghiêm trọng của kỷ nguyên AI
Deepfake đang trở thành một trong những thách thức nghiêm trọng nhất của kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI), khi ranh giới giữa thật và giả ngày càng bị xóa nhòa. Chuyên gia Vũ Duy Hưng từ Hưng AI Creative chia sẻ: "Khi mắt thấy, tai nghe chưa chắc là thật. Từ hình ảnh, giọng nói đến video, các công cụ AI hiện nay cho phép tạo ra nội dung giả mạo với độ chân thực cao, dễ tiếp cận và khó phân biệt bằng mắt thường..." Không chỉ dừng lại ở nguy cơ lừa đảo trực tuyến, việc quản lý nội dung do AI tạo ra đang nổi lên như một thách thức mới, phức tạp và nhạy cảm, với một số chatbot AI có khả năng tạo lập và phát tán sản phẩm deepfake xâm phạm nghiêm trọng quyền con người, danh dự, nhân phẩm và quyền riêng tư trên không gian mạng.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, chuyên gia Viện Tâm lý Việt-Pháp, chỉ ra nguyên nhân: "Sống trong một thế giới quá tải về mặt thông tin khiến những người trẻ trở thành mục tiêu lừa đảo trên mạng. Tốc độ và hội chứng FOMO (sợ bỏ lỡ cơ hội) khiến chúng ta thiếu kiểm soát cảm xúc, thiếu cân nhắc rủi ro." Tâm lý đám đông, tin tưởng mù quáng vào bằng chứng giả trên mạng xã hội, thiếu tư duy phản biện và tài chính số là những yếu tố khiến nhiều người dễ sa vào bẫy lừa đảo.
Giải pháp phòng ngừa và khung pháp lý mới
Trong bối cảnh AI tiếp tục phát triển với tốc độ nhanh chóng, việc chủ động trang bị kiến thức, kỹ năng và thái độ đúng đắn cho cộng đồng được xem là "lá chắn" quan trọng nhất. Các chuyên gia khuyến cáo người dùng cần thận trọng với các yêu cầu chuyển tiền, xác nhận giao dịch hoặc cung cấp thông tin cá nhân, kể cả khi chúng mang danh nghĩa người quen, lãnh đạo hoặc tổ chức quen thuộc. Việc dừng lại để xác minh thông tin qua nhiều kênh chính thống hoặc liên hệ trực tiếp với đơn vị liên quan là yếu tố then chốt để giảm rủi ro.
Đồng thời, việc bảo vệ dữ liệu cá nhân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, vì deepfake chỉ phát huy hiệu quả khi được nuôi dưỡng bằng dữ liệu thật. Chia sẻ tùy tiện hình ảnh, giọng nói và thông tin cá nhân trên mạng xã hội hoặc các nền tảng không rõ nguồn gốc có thể vô tình tạo điều kiện cho hành vi giả mạo.
Về mặt pháp lý, Luật Trí tuệ nhân tạo được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025, có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, đã thiết lập cơ sở pháp lý toàn diện. Ông Trần Văn Sơn, Phó Viện trưởng Viện Công nghệ số và Chuyển đổi số quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), cho biết luật này nghiêm cấm việc sử dụng deepfake để lừa đảo hoặc thực hiện hành vi trái pháp luật, đồng thời yêu cầu các hệ thống AI tạo sinh phải dán nhãn nội dung do AI tạo ra hoặc chỉnh sửa. Bộ Khoa học và Công nghệ là cơ quan đầu mối chịu trách nhiệm quản lý nhà nước về AI, với quyền hạn tạm dừng, thu hồi hoặc đánh giá lại hệ thống khi phát hiện nguy cơ gây thiệt hại.
Cách tiếp cận này thể hiện rõ quan điểm khuyến khích đổi mới sáng tạo nhưng kiên quyết không dung thứ cho việc lạm dụng AI xâm phạm quyền con người và lợi ích xã hội, đảm bảo công nghệ được phát triển an toàn, có trách nhiệm và bền vững trong tương lai.
