Bốn giờ chiều một ngày tháng năm tại Hà Nội. Anh Tùng, tài xế công nghệ với hơn năm năm kinh nghiệm chạy giao đồ ăn quanh khu phố cổ, vừa hoàn thành đơn hàng thứ mười chín trong ngày. Trên màn hình điện thoại, ứng dụng gợi ý tuyến đường ngắn nhất đến điểm giao tiếp theo qua phố Hàng Bạc. Anh không đi theo. "Giờ này phố đó tắc lắm," anh nói, "tôi rẽ vào ngõ Phất Lộc nhanh hơn ba phút." Ba phút với anh Tùng là khoảng cách giữa một đơn hàng được giao đúng giờ và một đánh giá năm sao bị bỏ lỡ.
Câu chuyện của anh Tùng nhân lên hàng triệu lần mỗi ngày trên khắp các đô thị châu Á, và đó là lý do nghiên cứu mới được HERE Technologies công bố mang tên "Inside the Two-Wheeler Landscape in APAC: Key Trends and Rider Behaviors" đáng được đọc kỹ. Nghiên cứu khảo sát hơn 2.400 người lái xe hai bánh trên toàn khu vực châu Á - Thái Bình Dương, và chỉ ra một con số đặc trưng của Việt Nam mà không thị trường nào trong khu vực có được.
Xe máy là hạ tầng kinh tế
Xe máy ở Việt Nam đã vượt qua vai trò của một phương tiện thông thường. Theo nghiên cứu của HERE, 95% người lái Việt Nam sử dụng xe hai bánh hằng ngày, 32% phụ thuộc trực tiếp vào nó để tạo thu nhập, và 50% sử dụng công cụ điều hướng thường xuyên. Khi gần một phần ba số người lái phụ thuộc trực tiếp vào xe máy để kiếm sống, mỗi sai số nhỏ trong định tuyến đều quy về một con số kinh tế cụ thể.
Ông Abhijit Sengupta, Giám đốc Điều hành khu vực Đông Nam Á và Ấn Độ của HERE Technologies, cho biết: "Một trong những phát hiện đáng chú ý nhất từ nghiên cứu của chúng tôi là điều hướng không chỉ đơn thuần là một tính năng mà ngày càng được xem là một hạ tầng thiết yếu, hỗ trợ con người trong việc di chuyển, làm việc và tạo ra thu nhập trên khắp khu vực châu Á - Thái Bình Dương."
Hơn 80% người lái gặp sai sót định tuyến mỗi ngày
Khi xe máy là hạ tầng kinh tế, thì điều hướng cũng phải vận hành như hạ tầng. Một con số khác trong nghiên cứu cho thấy khoảng cách giữa thực tế đó và những gì các ứng dụng bản đồ phổ biến hiện đang cung cấp. 82% người lái trên toàn khu vực châu Á - Thái Bình Dương gặp ít nhất một vấn đề định tuyến trong tháng qua, từ chỉ sai đường vào ngõ nhỏ, ETA lệch nhiều phút, cho đến gợi ý đi vào tuyến đường thực tế đang ùn tắc. Lỗi GPS yếu là vấn đề định tuyến phổ biến nhất.
Anh Tùng là một trong số đó. "App vẫn hay chỉ tôi đi qua ngã tư mà giờ tan tầm thì xe nối đuôi nhau cả cây số. Tôi học thuộc rồi nên tự biết đường nào tránh, nhưng tài xế mới vào nghề thì cứ tin app mà chạy, hôm nào không quen đường là chậm đơn liên tục," anh nói. Câu chuyện của anh phản ánh lý do tại sao người lái Việt Nam đặc biệt đề cao tính năng tối ưu hóa lộ trình. Theo nghiên cứu của HERE, 62% người dùng tại Việt Nam đánh giá đây là tính năng điều hướng quan trọng nhất, sau đó là điều hướng bằng giọng nói theo từng chặng ở mức 60% và cảnh báo giao thông theo thời gian thực ở mức 51%.
Việt Nam là điểm hội tụ các xu hướng
So với khu vực, profile của người lái Việt Nam có một đặc trưng riêng. Người Indonesia ưu tiên điều hướng giọng nói cao hơn, phản ánh nhu cầu rảnh tay trong giao thông Jakarta. Người Ấn Độ đặt nặng cảnh báo giao thông thời gian thực và giao diện bản đồ toàn màn hình. Người Thái Lan có ưu tiên gần Việt Nam hơn với trọng tâm tối ưu lộ trình. Nhưng theo ông Sengupta, Việt Nam là quốc gia hội tụ nhiều xu hướng cùng lúc.
Ông nói: "Việt Nam hội tụ nhiều yếu tố đáng chú ý: mức độ phụ thuộc hằng ngày vào xe hai bánh cao, nhu cầu điều hướng thời gian thực cao, kỳ vọng ngày càng gia tăng về độ an toàn và tốc độ điện hóa nhanh. Qua đó, Việt Nam là một thị trường quan trọng và đáng theo dõi khi công nghệ điều hướng xe hai bánh đang dần phát triển từ chức năng chỉ đường cơ bản thành một lớp hạ tầng di chuyển thông minh hơn dành cho người lái, doanh nghiệp và đô thị."
Thách thức từ lộ trình hạn chế xe xăng tại Hà Nội
Bốn yếu tố ông Sengupta nhắc tới đang sắp được kiểm chứng trong một thí nghiệm sống quy mô đô thị. Theo Chỉ thị số 20 do Thủ tướng ban hành tháng 7 năm 2025, Hà Nội sẽ triển khai lộ trình để đến ngày 1 tháng 7 năm 2026 không còn xe môtô, xe gắn máy chạy nhiên liệu hóa thạch lưu thông trong Vành đai 1, sau đó mở rộng ra Vành đai 2 từ năm 2028 và Vành đai 3 từ năm 2030. Hà Nội đã xác nhận hướng triển khai sẽ là thí điểm theo khu vực và khung giờ trước khi áp dụng đồng loạt, nhưng dù theo hình thức nào, hành vi di chuyển của hàng trăm nghìn người lái trong nội đô cũng sẽ bắt đầu thay đổi từ giữa năm tới.
Đối với một công ty bản đồ số toàn cầu, đây là một bài toán dữ liệu chưa có lời giải mẫu. "Khi một thành phố trải qua quá trình chuyển đổi nhanh về cơ cấu loại hình phương tiện, một trong những thách thức lớn nhất là hành vi di chuyển sẽ thay đổi không đồng đều. Các nhóm người lái, loại phương tiện và mục đích di chuyển khác nhau sẽ thích nghi với tốc độ khác nhau và tạo ra một môi trường giao thông biến động, trong đó luồng lưu thông, điểm ùn tắc và hành vi định tuyến liên tục thay đổi," ông Sengupta cho biết.
Ba lớp bài toán mà HERE đã xác định đều liên quan trực tiếp tới những gì Hà Nội sắp đối mặt. Thứ nhất là duy trì độ chính xác dữ liệu theo thời gian thực, bởi khi quy định mới có hiệu lực, lưu lượng giao thông sẽ không đơn giản giảm xuống tại Vành đai 1 mà sẽ dịch chuyển sang các tuyến đường lân cận theo những đường nét mà không một mô hình tĩnh nào có thể dự báo trước. Thứ hai là việc hiểu rõ các mô hình nhu cầu mới được thúc đẩy bởi quá trình điện hóa, bao gồm hành vi tìm trạm sạc, thói quen di chuyển có tính toán quãng đường còn lại, và áp lực hạ tầng sạc tại từng khu vực. Thứ ba là duy trì độ tin cậy của công nghệ điều hướng trong giai đoạn mà cả người lái lẫn cơ quan quản lý đều đang điều chỉnh thói quen.
"Đối với Hà Nội, điều quan trọng là đảm bảo hệ thống dữ liệu di chuyển có thể thích ứng đồng bộ với những thay đổi trong môi trường giao thông," ông Sengupta nhấn mạnh.
Bản đồ cho xe hai bánh không phải bản đồ ô tô thu nhỏ
Có một điểm kỹ thuật ít người ngoài ngành để ý nhưng lại nằm ở trung tâm bài toán này. Bản đồ dành cho xe hai bánh không phải là bản đồ ô tô thu nhỏ, và đây là một sự khác biệt mà ngành bản đồ số đã phải mất nhiều năm để thừa nhận và xây dựng riêng. "Với xe hai bánh, hệ thống định tuyến cần phản ánh đúng hành vi di chuyển thực tế và điều kiện giao thông đô thị. Điều này bao gồm việc định tuyến các tuyến đường hẹp, đường tắt, hoặc các tuyến đường ô tô không thể đi vào, trong khi vẫn tuân thủ các quy định địa phương như hạn chế dành cho cao tốc hoặc quy tắc lưu thông riêng theo loại hình phương tiện," ông Sengupta giải thích.
Sâu hơn, có những đặc thù mà bản đồ ô tô không cần biết tới. Những khúc cua gấp mà chỉ xe máy thực hiện được, những con ngõ rộng chưa tới hai mét ở phố cổ Hà Nội vẫn là tuyến đường hợp lệ, những khung giờ một đoạn phố cấm ô tô nhưng vẫn cho xe máy đi, và cả những thói quen di chuyển mang tính địa phương như rẽ qua vỉa hè khi tắc, dừng tránh mưa, đỗ tạm để mua nhanh một thứ gì đó. Nếu hệ thống bản đồ chỉ đơn giản dùng dữ liệu ô tô và đưa cho người lái xe máy, kết quả sẽ là chỉ đường vòng vèo, ETA sai lệch, và đôi khi là dẫn vào tuyến đường không phù hợp. Đây cũng là một phần lý do giải thích vì sao tỷ lệ 82% người lái APAC gặp vấn đề định tuyến vẫn cao như vậy.
Theo nghiên cứu của HERE, ba thách thức phổ biến nhất với người lái xe hai bánh tại Việt Nam là định tuyến chậm khiến giảm hiệu suất trong các chu kỳ công việc cường độ cao, ước tính thời gian di chuyển chưa chính xác gây khó khăn trong việc đáp ứng thời gian giao hàng, và khó dự đoán mối nguy hiểm trên đường. Anh Tùng có cách diễn đạt riêng của mình về vấn đề này: "Mỗi ngày tôi chạy hai trăm năm mươi cây số. App nào sai một phút thôi nhân lên là mất nửa tiếng. Nửa tiếng đó tôi chạy được thêm hai đơn nữa."
Giải pháp từ HERE Technologies
Tham vọng của HERE là biến nửa tiếng đó thành lợi nhuận thực sự cho người lái và đội xe. Công ty đã triển khai một tổ hợp ba giải pháp cho xe hai bánh. HERE Real-time Traffic liên tục thu thập dữ liệu thời gian thực về lưu lượng, mức độ ùn tắc và các sự cố như cấm đường hay tai nạn. HERE Routing xây dựng hành trình tối ưu dựa trên loại hình phương tiện và khả năng tiếp cận thực tế của tuyến đường. HERE AI Assistant cho phép người lái tương tác bằng giọng nói tự nhiên để tìm đường hoặc tiếp nhận thông tin cập nhật mà không cần nhìn hoặc chạm vào thiết bị.
Đối với các doanh nghiệp vận hành đội xe thương mại, từ nền tảng gọi xe đến giao đồ ăn và logistics chặng cuối, HERE có thêm giải pháp HERE Tour Planning. Đây là lớp tối ưu hành trình quy mô lớn, có khả năng phân bổ đơn hàng động, tối ưu lộ trình đa điểm và liên tục điều chỉnh dựa trên giao thông thời gian thực.
Ở quy mô hệ sinh thái, ông Sengupta dẫn ví dụ mối hợp tác giữa HERE và Pioneer, trong đó dữ liệu bản đồ, định tuyến và giao thông thời gian thực của HERE được tích hợp trực tiếp vào các hệ thống kết nối xe hai bánh của Pioneer như màn hình thông minh và thiết bị gắn trên xe được thiết kế chuyên biệt cho xe máy và xe tay ga. Hệ thống đi kèm các tính năng an toàn như cảnh báo nguy hiểm và gọi khẩn cấp tự động khi phát hiện va chạm.
"Đối với các doanh nghiệp vận hành đội xe tại Việt Nam, đây là cơ hội để chuyển đổi từ mô hình vận hành mang tính phản ứng sang quá trình đưa ra quyết định hoàn toàn dựa trên dữ liệu, từ đó cải thiện hiệu quả, độ an toàn và năng suất tài xế trên quy mô lớn," ông Sengupta nói.
Tốc độ điện hóa xe hai bánh
Tất cả những điều trên đều có một mẫu số chung không thể bỏ qua, đó là tốc độ điện hóa xe hai bánh. Việt Nam đang dẫn đầu khu vực ASEAN ở mảng này, với các hãng nội địa như VinFast, Yadea và DatBike chiếm phần lớn thị phần. Tỷ lệ thâm nhập xe điện hai bánh tại Việt Nam được các nguồn ngành ước tính ở mức hơn 20%, một con số đã tăng nhanh từ mức một con số rất thấp chỉ vài năm trước.
Theo nghiên cứu của HERE, 31% người lái Việt Nam đang sở hữu xe điện hai bánh, 34% có ý định mua xe điện hai bánh trong 6 tháng tới, nhưng 59% lo ngại về pin, 58% lo ngại về thời gian sạc và quãng đường. Sự tăng tốc này đi kèm những lo ngại đặc trưng của người mua xe điện. Đây cũng là những lo ngại mà bản đồ và điều hướng có vai trò trực tiếp trong việc giảm thiểu. Định tuyến chính xác có thể giúp người lái tối ưu quãng đường còn lại, thông tin trạm sạc theo thời gian thực có thể xoá bỏ nỗi sợ cạn pin giữa hành trình, và dữ liệu lưu lượng thông minh có thể chọn tuyến đường tiêu thụ năng lượng ít hơn.
Nhìn xa hơn, ông Sengupta phác hoạ kịch bản tích hợp khả thi trong vòng 3 đến 5 năm tới mà người lái Việt Nam có thể trực tiếp cảm nhận trên chiếc xe của mình. "Khi xe điện hai bánh ngày càng được kết nối, vai trò của bản đồ phát triển từ công cụ chỉ đường cơ bản thành một lớp hạ tầng số cốt lõi hỗ trợ việc đưa ra quyết định trong quá trình di chuyển," ông nói. Bốn yếu tố chính theo ông sẽ trở thành tiêu chuẩn bao gồm định tuyến thích ứng theo thời gian thực, tích hợp tìm kiếm trạm sạc và điểm đến trong cùng một giao diện, điều hướng dự đoán dựa trên bối cảnh thực tế, và tương tác liền mạch thông qua giọng nói hoặc màn hình tích hợp trên xe.
Hà Nội thay đổi, công nghệ bản đồ phải bắt kịp
Tháng 7 năm sau, anh Tùng sẽ phải tính lại đường. Từ 1/7/2026, theo Chỉ thị 20/CT-TTg, lộ trình hạn chế xe môtô và xe gắn máy chạy nhiên liệu hóa thạch trong Vành đai 1 Hà Nội sẽ bắt đầu được triển khai. Đây là bài toán điều phối giao thông phức tạp nhất mà các công ty bản đồ số phải xử lý tại Đông Nam Á trong vài năm tới.
Trở lại với câu chuyện của anh Tùng, có một điều gần như chắc chắn. Đến giữa năm sau, khi lộ trình Vành đai 1 bắt đầu được thí điểm, anh sẽ phải tính toán lại đường đi quen thuộc của mình. Có thể chiếc xe xăng đã đồng hành với anh suốt 5 năm sẽ phải thay bằng xe điện. Có thể những ngõ tắt anh thuộc lòng sẽ không còn là lựa chọn vào một số khung giờ. Có thể nhịp giao hàng của cả nền tảng anh đang chạy cũng sẽ phải điều chỉnh để phù hợp với cấu trúc giao thông mới.
Trong tất cả những điều có thể đó, có một thứ chắc chắn sẽ không thay đổi. Anh sẽ vẫn cần một bản đồ đủ thông minh để hiểu cách anh đang di chuyển, đủ nhanh để bắt kịp giao thông đang dịch chuyển, và đủ tin cậy để anh không phải tự học thuộc đường nữa. Đây là phần việc của công nghệ bản đồ, và đây cũng là lý do vì sao một quyết định chính sách giao thông tại Hà Nội lại đáng quan tâm đối với cả một ngành công nghiệp đang định nghĩa lại bản đồ đô thị châu Á. Một thành phố thay đổi không chỉ bằng quyết định hành chính mà bằng cách mọi dòng dữ liệu bên dưới nó được cập nhật và phản ứng đúng nhịp với thực tế đang diễn ra. Với Hà Nội từ tháng 7 năm 2026, nhịp đó sẽ phải nhanh hơn bao giờ hết.
Bài viết: Hà Phạm. Thiết kế: Anh Vũ. Nguồn nghiên cứu: HERE Technologies.
