Wolfram Alpha và ChatGPT: Hai thế hệ AI với số phận khác biệt
Vào năm 2009, cuộc cạnh tranh giữa các công cụ tìm kiếm trực tuyến chủ yếu xoay quanh khả năng thu thập và xếp hạng website để đưa ra câu trả lời tốt nhất cho truy vấn người dùng. Thời điểm đó, nếu bạn muốn giải quyết một vấn đề, bạn cần tra cứu Google, Bing hoặc Yahoo, sau đó nhấp vào từng liên kết để đọc, tìm kiếm thông tin và tự tính toán nếu cần con số chính xác. Nhưng cũng trong năm đó, một công cụ khác lặng lẽ ra đời với tên gọi Wolfram Alpha. Không phải là công cụ tìm kiếm như Google, cũng không phải từ điển như Wikipedia. Nó tự giới thiệu mình là một động cơ tri thức tính toán, nghe có vẻ kỹ thuật, nhưng ý tưởng lại đơn giản: thay vì cung cấp một loạt liên kết để bạn tự tìm hiểu, nó sẽ tự tính toán và đưa ra câu trả lời trực tiếp.
Hai cách tiếp cận hoàn toàn khác biệt
Với Google, bạn phải tự tìm câu trả lời, còn Wolfram Alpha sẽ đưa câu trả lời cho bạn. Ví dụ, nếu hỏi khoảng cách từ Chicago đến Tokyo, bạn nhận ngay con số 10.158 km kèm theo đường bay trên bản đồ. Hỏi giải phương trình x² + 3x + 2 = 0, bạn có lời giải chi tiết từng bước như một giáo viên đang hướng dẫn. Hỏi dân số Pháp so với Đức, bạn được xem biểu đồ so sánh đẹp mắt với đầy đủ số liệu. Điều này nghe quen thuộc, phải không? Đúng vậy — đây chính xác là những gì ChatGPT đang làm hôm nay, 14 năm sau. Tuy nhiên, hai công cụ này hoạt động theo hai cách hoàn toàn khác nhau, và chính sự khác biệt đó đã định hình vận mệnh của cả hai.
Symbolic AI so với Probabilistic AI
Nếu Wolfram Alpha là con người, nó sẽ là kiểu người cực kỳ cẩn thận, chỉ nói khi chắc chắn mình đúng, và nếu không biết thì thà im lặng còn hơn nói liều. Wolfram Alpha thuộc trường phái symbolic AI — trí tuệ nhân tạo biểu tượng. Mọi tri thức được mã hóa thành công thức, phương trình, bảng dữ liệu có cấu trúc. Khi bạn hỏi một câu, hệ thống dịch câu hỏi sang ngôn ngữ Wolfram Language, một ngôn ngữ lập trình biểu tượng, rồi chạy thuật toán tính toán chính xác. Kết quả luôn có thể kiểm chứng và truy vết nguồn gốc. Đây là toán học thuần túy, nơi mọi thứ đều có đầu vào cố định thì đầu ra cố định.
Ngược lại, ChatGPT là đứa con của probabilistic AI — trí tuệ dựa trên xác suất thống kê. Nó học từ hàng tỷ đoạn văn bản con người viết trên internet, rồi dự đoán câu trả lời có vẻ hợp lý nhất dựa trên những gì nó từng đọc. Không có công thức cố định nào cả. Mỗi lần hỏi lại, câu trả lời có thể khác đi một chút vì có yếu tố ngẫu nhiên trong quá trình sinh văn bản. Hay nói cách khác, ChatGPT giống một người bạn hiểu biết rộng, luôn sẵn sàng trò chuyện về mọi thứ, nhưng đôi khi sẽ đoán một câu trả lời nghe có vẻ hợp lý khi không nhớ rõ chi tiết.
Khi sự thông minh không đủ để chiến thắng
Wolfram Alpha thông minh, rất thông minh. Tuy nhiên, với người dùng phổ thông, nó lại không đủ dễ gần. Bạn phải nhập câu hỏi đúng cách, kết quả hiển thị dưới dạng bảng và biểu đồ, và bạn phải biết cách đọc hiểu chúng. Ví dụ, nếu hỏi Thời tiết ở London khi Nữ hoàng được sinh ra thế nào?, Wolfram Alpha có thể không hiểu. Nó cần bạn hỏi rõ ràng hơn, kiểu như thời tiết London tháng 4 năm 1926. Bạn phải học cách nói chuyện với máy móc, thay vì máy móc học cách hiểu bạn.
Dễ hiểu vì sao Wolfram Alpha trở thành công cụ quen thuộc của học sinh, sinh viên và kỹ sư khi cần giải toán, phân tích dữ liệu hoặc kiểm tra kết quả, thay vì thân thiện với người dùng thông thường. ChatGPT thì ngược lại. Bạn có thể hỏi lung tung, viết sai chính tả, thậm chí nói đùa, nó vẫn cố gắng hiểu. Không cần học cú pháp, không cần chỉnh sửa câu hỏi.
Thế giới thay đổi cách hỏi
Có một điều thú vị: Wolfram Alpha không thua vì nó kém. Nó thua vì thế giới đã thay đổi. Năm 2009, chúng ta còn quen với việc học cách dùng công cụ. Muốn search Google hiệu quả? Bạn học cách thêm dấu ngoặc kép, dùng dấu trừ để loại từ khóa. Muốn dùng Wolfram Alpha? Bạn học cách hỏi đúng cú pháp. Nhưng đến năm 2022, khi ChatGPT ra đời, mọi thứ đã khác. Con người không còn muốn học cách dùng công cụ. Họ muốn công cụ tự học cách hiểu mình. Họ muốn hỏi tự nhiên như nhắn tin với bạn bè.
Wolfram Alpha không kịp thay đổi. Nó vẫn giữ nguyên tư duy chính xác nhưng cứng nhắc trong khi thế giới đã chuyển sang linh hoạt dù đôi khi sai. Và với đa số người dùng, một câu trả lời tạm ổn nhưng dễ lấy quan trọng hơn một câu trả lời tuyệt đối đúng nhưng khó tiếp cận. Đó là lý do tại sao ChatGPT đạt 100 triệu người dùng chỉ trong 2 tháng, trong khi Wolfram Alpha mất cả 10 năm mới đạt con số đó.
Sự hợp nhất và bài học về phù hợp
Nhưng đừng nghĩ rằng Wolfram Alpha đã chết. Ngược lại, nó đang sống tốt hơn bao giờ hết, chỉ là không còn đứng ở hàng đầu sân khấu nữa. Tháng 3 năm 2023, OpenAI công bố ChatGPT có thể kết nối với các công cụ bên ngoài, và Wolfram Alpha là một trong những đối tác đầu tiên. Giờ đây, khi bạn hỏi ChatGPT một câu toán phức tạp, thay vì tự đoán kết quả, ChatGPT sẽ thầm lặng gửi câu hỏi đến Wolfram Alpha, nhận về con số chính xác, rồi diễn giải lại bằng lời lẽ dễ hiểu.
Người dùng thấy một trải nghiệm hoàn hảo: vừa chính xác như Wolfram Alpha, vừa thân thiện như ChatGPT. Hai thứ từng đối lập nhau giờ đã hợp nhất. Stephen Wolfram gọi đây là siêu năng lực tính toán mà ChatGPT nhận được. Wolfram Alpha giờ không còn là trang web mà học sinh vào giải bài tập toán nữa. Nó là engine ẩn sau hàng loạt ứng dụng AI hiện đại, như Siri của Apple hoặc các hợp đồng thông minh trên blockchain.
Câu chuyện của Wolfram Alpha và ChatGPT không phải về công nghệ. Nó là về con người, và về cách chúng ta thay đổi. Một công cụ có thể chính xác tuyệt đối, nhưng nếu không nói ngôn ngữ mà con người muốn nghe, nó sẽ bị bỏ quên. Ngược lại, một công cụ đôi khi nhầm lẫn, nhưng biết cách trò chuyện tự nhiên, sẽ được hàng trăm triệu người yêu mến. May mắn thay, thay vì một trong hai phải chết, chúng đã tìm thấy nhau, tạo nên thứ mạnh hơn cả hai cộng lại.
