Tuyến ức, một cơ quan nhỏ nằm phía sau xương ức, từ lâu đã bị giới y học lãng quên và cho là vô dụng ở người trưởng thành. Tuy nhiên, những nghiên cứu gần đây đã thay đổi hoàn toàn quan điểm này, khẳng định vai trò trung tâm của tuyến ức trong việc duy trì hệ miễn dịch khỏe mạnh, làm chậm quá trình lão hóa và thậm chí ngăn ngừa ung thư.
Sự hồi sinh của một cơ quan bị lãng quên
Trong nhiều thập kỷ, tuyến ức bị xem nhẹ. Người Hy Lạp cổ đại tin rằng nó là nơi trú ngụ của linh hồn, nhưng đến đầu những năm 1960, một nhà khoa học đoạt giải Nobel đã bác bỏ nó như một "nghĩa địa của tế bào" hay "tai nạn tiến hóa". Ngày nay, các nhà khoa học đã hiểu rõ hơn: tuyến ức đóng vai trò thiết yếu trong việc hình thành hệ miễn dịch ở trẻ nhỏ, nhưng sau tuổi dậy thì, nó teo nhỏ và dần được thay thế bằng mô mỡ, khiến nhiều người cho rằng nó không còn giá trị.
Tuy nhiên, hàng loạt nghiên cứu mới đã định hình lại vai trò của tuyến ức. Hugo Aerts, Giám đốc Chương trình Trí tuệ Nhân tạo trong Y học tại Bệnh viện Mass General Brigham, cho biết: "Trước đây người ta hoàn toàn cho rằng tuyến ức sẽ trở nên vô dụng." Nhưng nghiên cứu của ông và đồng nghiệp, công bố trên tạp chí Nature, cho thấy những người có tuyến ức khỏe mạnh hơn có nguy cơ thấp hơn mắc ung thư phổi, tử vong do bệnh tim mạch hoặc bất kỳ nguyên nhân nào khác. Họ cũng đáp ứng tốt hơn với các phương pháp điều trị miễn dịch ung thư.
Phát hiện tình cờ mang tính bước ngoặt
Nghiên cứu đưa tuyến ức trở lại tâm điểm chú ý bắt đầu một cách tình cờ. Kameron Kooshesh, sinh viên y khoa làm việc trong phòng thí nghiệm của Giáo sư David Scadden, ban đầu muốn tìm hiểu vai trò của tuyến ức ở bệnh nhân ghép tủy xương. Khi đại dịch Covid-19 xảy ra, nhóm nghiên cứu chuyển sang phân tích hồ sơ y tế của những người trưởng thành từng phẫu thuật cắt bỏ tuyến ức.
Kết quả thật bất ngờ: trong vòng 5 năm sau khi cắt bỏ tuyến ức, nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân cao gấp hơn hai lần so với nhóm người tương tự còn tuyến ức. Nguy cơ mắc ung thư cũng tăng gấp đôi. Giáo sư Scadden thừa nhận: "Thành thật mà nói, ban đầu tôi chỉ nghĩ đây là cách giúp sinh viên của mình tiếp tục có việc làm trong thời kỳ Covid và không nghĩ nghiên cứu sẽ cho ra điều gì đặc biệt." Nghiên cứu được công bố năm 2023 trên New England Journal of Medicine, kèm bài bình luận gọi đây là "nghiên cứu tiên phong".
Vai trò của tuyến ức trong hệ miễn dịch
Tuyến ức được ví như "trường mẫu giáo" của tế bào T, một loại tế bào miễn dịch quan trọng. Andri Lemarquis, bác sĩ tại City of Hope, giải thích: "Tế bào T được sinh ra từ tủy xương rồi di chuyển đến cơ quan này. Ban đầu, chúng trải qua một giai đoạn - tôi gọi đó là trường mẫu giáo hay nhà trẻ. Các tế bào được sinh sôi và phát triển mạnh mẽ." Sau đó, chúng trải qua quá trình "đại học" để loại bỏ những tế bào có thể tấn công cơ thể. Nhờ đó, tuyến ức giúp hệ miễn dịch duy trì "khả năng tự dung nạp", không tấn công nhầm các mô khỏe mạnh.
Tuy nhiên, khi con người bước vào tuổi thiếu niên, tuyến ức bắt đầu thoái hóa thành mô mỡ. Nhiều bác sĩ từng cho rằng đây chỉ là cơ quan thoái hóa, nhưng quan điểm này đang thay đổi.
Hướng tới tái tạo tuyến ức
Nhóm của Aerts sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích dữ liệu chụp CT của hàng nghìn người, xây dựng thang điểm đánh giá sức khỏe tuyến ức. Họ phát hiện những người có điểm sức khỏe tuyến ức cao ít có nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân, ít mắc ung thư phổi hoặc tử vong vì bệnh tim. Đặc biệt, họ đáp ứng tốt hơn với thuốc miễn dịch điều trị ung thư.
Paola Bonfanti, nhà sinh học tế bào tại Viện Francis Crick, bị cuốn hút bởi nghịch lý của tuyến ức: nó chứa tế bào gốc tương đương với tế bào gốc của da, nhưng lại lão hóa nhanh nhất. Bà hiện nghiên cứu tạo ra tuyến ức người trong phòng thí nghiệm, với hy vọng giúp bệnh nhân ghép tạng chấp nhận cơ quan mới mà không cần thuốc chống thải ghép mạnh. Bà cũng muốn tìm cách làm chậm quá trình thoái hóa tự nhiên của tuyến ức, mở ra ứng dụng trong điều trị bệnh tự miễn, cải thiện hiệu quả vaccine ở người lớn tuổi và tăng đáp ứng miễn dịch điều trị ung thư.
