Sở hữu trí tuệ Việt Nam: Chuyển dịch từ xác lập sang khai thác, JICA đồng hành hơn 25 năm
Trong bối cảnh đổi mới sáng tạo trở thành động lực then chốt cho tăng trưởng kinh tế, việc hoàn thiện hệ thống sở hữu trí tuệ tại Việt Nam đang là yêu cầu cấp thiết. Hệ thống này đang từng bước chuyển từ giai đoạn tập trung vào xác lập quyền sang chú trọng khai thác và thương mại hóa tài sản trí tuệ, góp phần trực tiếp vào phát triển kinh tế - xã hội. Với hơn 25 năm đồng hành, Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) đã hỗ trợ xây dựng nền tảng thể chế, nâng cao năng lực thẩm định và thực thi quyền. Nhân Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới 2026, phóng viên đã có cuộc trao đổi với ông Ogawa Akira, chuyên gia JICA, về các hoạt động hỗ trợ và đề xuất để sở hữu trí tuệ thực sự trở thành động lực tăng trưởng.
Hợp tác lâu dài và sự chuyển dịch của hệ thống
Ông Ogawa Akira nhấn mạnh rằng hỗ trợ của JICA trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ tại Việt Nam là một quá trình hợp tác lâu dài, kéo dài gần 30 năm với 14 chuyên gia từ Cơ quan Sáng chế Nhật Bản (JPO) tham gia. Ban đầu, JICA tập trung vào xây dựng hệ thống quản trị thông tin sở hữu công nghiệp và tăng cường năng lực thực thi quyền. Gần đây, trọng tâm chuyển sang nâng cao năng lực thẩm định đơn đăng ký sáng chế và nhãn hiệu. Ông chỉ ra sự thay đổi lớn: hệ thống sở hữu trí tuệ Việt Nam đang chuyển từ "giai đoạn tập trung vào việc xác lập quyền" sang "giai đoạn chú trọng khai thác, sử dụng quyền sở hữu trí tuệ". Xu hướng này được thể hiện trong quá trình sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ, với các điều chỉnh thúc đẩy khai thác quyền. Tuy nhiên, việc xác lập quyền và khai thác quyền là hai mặt không thể tách rời; nâng cao tốc độ và chất lượng thẩm định vẫn là điều kiện tiên quyết.
Thách thức và giải pháp từ kinh nghiệm Nhật Bản
Ông Ogawa Akira chia sẻ rào cản lớn nhất hiện nay là Cục Sở hữu trí tuệ phải xử lý số lượng đơn đăng ký ngày càng tăng trong khi nguồn lực nhân sự và tài chính còn hạn chế. Số lượng thẩm định viên chưa tăng tương xứng, dẫn đến khối lượng công việc cao. Ông đề xuất đầu tư nhiều hơn vào nguồn nhân lực và tài chính, đồng thời xem xét áp dụng hình thức thuê ngoài hoạt động tra cứu, dựa trên kinh nghiệm hiệu quả từ Nhật Bản. Về thực thi quyền, việc Việt Nam xây dựng hệ thống tòa án chuyên trách về sở hữu trí tuệ là bước đi tích cực. Kinh nghiệm Nhật Bản với Tòa án Sở hữu trí tuệ cấp cao và cơ chế "điều tra viên kỹ thuật" có thể là nguồn tham khảo giá trị. Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của Ban Chỉ đạo Chiến lược Sở hữu trí tuệ ở cấp trung ương để điều phối thống nhất.
Chương trình nâng cao năng lực và tác động đến doanh nghiệp
JICA đang triển khai chương trình nâng cao năng lực xử lý đơn đăng ký sáng chế và nhãn hiệu, kéo dài 4 năm với hai hợp phần. Hợp phần sáng chế đã hoàn thành vào tháng 3/2026, tập trung vào cải thiện phương pháp quản lý thẩm định, xây dựng quy chế thẩm định trong lĩnh vực công nghệ sinh học và dược phẩm, cùng các hoạt động đào tạo. Hợp phần nhãn hiệu bắt đầu từ tháng 4/2026, nhắm vào rà soát quy trình thẩm định, xây dựng tài liệu kiểm soát chất lượng và nghiên cứu áp dụng hệ thống mã nhóm tương tự. Ông Ogawa Akira cho biết tác động của hai hợp phần khác nhau: hợp phần nhãn hiệu mang lợi ích trực tiếp cho doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, trong khi hợp phần sáng chế hỗ trợ các startup công nghệ cao trong việc thu hút đầu tư.
Ưu tiên chiến lược cho tương lai
Để biến sở hữu trí tuệ thành động lực tăng trưởng, ông Ogawa Akira đề xuất ba ưu tiên chiến lược: gia tăng lực lượng sáng tạo trong xã hội, bảo đảm việc xác lập quyền nhanh chóng và chất lượng cao, và xây dựng cơ chế thực thi quyền hiệu quả với hệ thống án lệ vững chắc. Ông nhấn mạnh cần sự đồng bộ của ba yếu tố này để tạo thành chu trình khép kín, thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Trong bối cảnh công nghệ số phát triển, việc cập nhật pháp luật và tăng cường hợp tác với các nền tảng thương mại điện tử là cần thiết để ứng phó với thách thức mới.
