Sáng 5/8, tiếp tục Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội đã thảo luận tại Tổ về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản. Trọng tâm phiên thảo luận là thắt chặt cơ chế hậu kiểm, ngăn chặn các nội dung không phù hợp, đồng thời tính đến những thách thức mới từ trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động xuất bản.
Hoàn thiện quy định cấm để phòng ngừa từ gốc
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung khoản 2 và giữ khoản 1, Điều 10 quy định về các hành vi nghiêm cấm trong xuất bản, in, phát hành xuất bản phẩm. Đại biểu Nguyễn Văn Huy (Đoàn Hưng Yên) nhấn mạnh, trong bối cảnh hiện nay, những quy định này có tính chất nền tảng, xác lập giới hạn pháp lý cho hoạt động xuất bản, là cơ sở để phòng ngừa, ngăn chặn các xuất bản phẩm có nội dung xâm hại đến an ninh quốc gia, trật tự xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Theo đại biểu, sự phát triển của chuyển đổi số và công nghệ AI làm gia tăng nguy cơ phát tán nhanh các nội dung vi phạm. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không phải là thu hẹp phạm vi điều chỉnh của Luật Xuất bản mà là hoàn thiện các quy định cấm theo hướng rõ ràng, minh bạch, thống nhất, phù hợp với thách thức mới, qua đó nâng cao hiệu quả phòng ngừa ngay từ khâu xuất bản, thay vì chỉ xử lý khi hậu quả đã xảy ra.
Bổ sung quy định chống kích động chia rẽ vùng miền
Đại biểu Nguyễn Văn Huy dẫn thực tiễn cho thấy, cùng với sự phát triển của không gian mạng và xuất bản điện tử, xuất hiện ngày càng nhiều nội dung mang tính miệt thị, định kiến, kích động mâu thuẫn giữa các vùng miền, địa phương, gây tác động tiêu cực đến nhận thức xã hội và làm suy giảm khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Quy định hiện hành chủ yếu điều chỉnh hành vi "phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc" theo nghĩa khái quát, chưa bao quát đầy đủ các hình thức chia rẽ xã hội mới phát sinh.
Do đó, ông đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu bổ sung khoản 1 Điều 10 quy định cấm xuất bản, in, phát hành xuất bản phẩm có nội dung kích động hận thù, kỳ thị, phân biệt đối xử hoặc chia rẽ giữa các vùng miền, địa phương và các cộng đồng dân cư. "Việc bổ sung quy định này sẽ tạo cơ sở pháp lý để phòng ngừa, xử lý kịp thời các hành vi lợi dụng hoạt động xuất bản nhằm gieo rắc định kiến, kích động chia rẽ xã hội, qua đó bảo đảm môi trường xuất bản lành mạnh và giữ gìn khối đại đoàn kết toàn dân tộc", đại biểu bày tỏ.
Hậu kiểm: cần làm rõ trách nhiệm cơ quan quản lý
Ủng hộ việc chuyển dịch sang hậu kiểm để đơn giản hóa thủ tục, đại biểu Phạm Nam Tiến (Đoàn Lâm Đồng) đề nghị cần quy định rõ hơn trách nhiệm của cơ quan chủ quản và cơ quan quản lý nhà nước. Đặc biệt, đối với các nội dung liên quan đến lịch sử cách mạng, dân tộc, lãnh tụ và lãnh đạo, cần có danh mục thẩm định cụ thể.
Đại biểu Tạ Đình Thi (Đoàn thành phố Hà Nội) đề cập tình trạng vi phạm bản quyền, đặc biệt trên môi trường số, diễn ra rất phức tạp, gây thiệt hại nặng nề cho các nhà xuất bản và tác giả. Dự thảo Luật đã bổ sung các quy định về trách nhiệm của cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian phát hành xuất bản phẩm trong việc ngăn chặn, gỡ bỏ xuất bản phẩm vi phạm (Điều 45, Điều 50) và các hành vi bị nghiêm cấm (Điều 10). Tuy nhiên, ông đề nghị dự thảo Luật cần rà soát kỹ lưỡng, bổ sung các chế tài đủ mạnh, đủ sức răn đe đối với các hành vi xâm phạm bản quyền, đặc biệt là việc sử dụng trí tuệ nhân tạo để sao chép, tạo ra các sản phẩm vi phạm.
Đề xuất quy định trách nhiệm khi dùng AI trong xuất bản
Đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, Điều 7 dự thảo Luật mới dừng ở chính sách khuyến khích đầu tư cho ứng dụng AI, chưa giải quyết trách nhiệm pháp lý. Nhấn mạnh xu hướng trong 5-10 năm tới, AI có thể tham gia gần như toàn bộ chuỗi hoạt động xuất bản, ông đề nghị bổ sung nguyên tắc: "Việc sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản không làm thay đổi trách nhiệm của nhà xuất bản, Tổng biên tập, biên tập viên và các chủ thể có liên quan đối với nội dung xuất bản phẩm theo quy định của luật này".
Đồng thời, nên giao Chính phủ quy định việc xác định nội dung do AI tạo ra hoặc hỗ trợ tạo ra trong trường hợp cần thiết; bảo vệ quyền tác giả; phòng, chống giả mạo; sử dụng hình ảnh, giọng nói tổng hợp; truy xuất nguồn gốc nội dung số. "Điểm cốt lõi là AI được phép hỗ trợ hoạt động xuất bản nhưng AI không phải là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý thay con người", đại biểu Nguyễn Vũ Trung lưu ý.
Cần cập nhật quy định theo công nghệ hiện đại
Đại biểu Trần Thị Diệu Thúy (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, dự thảo Luật vẫn chủ yếu tiếp cận theo phương thức quản lý, quản trị ngành xuất bản truyền thống. Dù đã có những nội dung cụ thể hóa Chỉ thị số 04 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác xuất bản, song các quy định của dự thảo vẫn chưa theo kịp sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ hiện đại cũng như yêu cầu đầu tư phát triển không gian văn hóa đọc.
Do đó, bà đề xuất bổ sung các quy định về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản; ứng dụng AI trong khai thác, sử dụng dữ liệu số; đào tạo nguồn nhân lực và phát triển hệ sinh thái dữ liệu phục vụ hoạt động xuất bản. Đại biểu nêu thực tế, hiện nay khi các doanh nghiệp phát triển các công cụ AI, trợ lý ảo thì đều phải sử dụng dữ liệu từ các nhà xuất bản hoặc từ các tác giả để huấn luyện hệ thống AI. Tuy nhiên, quy định về quyền tác giả đối với nhóm dữ liệu được sử dụng cho mục đích huấn luyện AI hiện vẫn chưa được làm rõ. Vì vậy, đại biểu đề nghị dự thảo Luật nghiên cứu, bổ sung các quy định phù hợp với thực tiễn phát triển hiện nay.
