Phía sau lớp vỏ 'AI cho mọi người', một hệ thống phân tầng kinh tế mới đang hình thành từ những dòng code. Theo báo cáo năm ngoái của McKinsey, robot và tác nhân AI có thể tạo ra giá trị kinh tế lên tới 2.900 tỷ USD mỗi năm tại Mỹ vào năm 2030. The Wired nhận định sự phân hóa chất lượng các trợ lý AI tự chủ (AI Agent) đang tạo ra một nền kinh tế hai tầng, nơi tập đoàn lớn nhân bản quy mô không giới hạn, còn doanh nghiệp nhỏ mắc kẹt với công cụ giá rẻ, độ tin cậy thấp.
AI cũng phân đẳng cấp
Kể từ khi OpenClaw ra mắt với tên gọi Clawdbot vào tháng 11 năm ngoái, thế giới chứng kiến làn sóng chuyển dịch chưa từng có. Cá nhân và tập đoàn đều đón nhận AI Agent để tự động hóa viết mã, gửi email, vận hành cửa hàng trực tuyến. Giới chuyên gia dự báo AI Agent sẽ phổ biến rộng khắp, nhưng kèm theo là nỗi lo về bất bình đẳng tác nhân (agentic inequality) và hệ lụy kinh tế sâu sắc.
AI Agent được xây dựng trên nền tảng mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), có khả năng tư duy logic và tự hành động để hoàn thành tác vụ phức tạp. Chúng từng được kỳ vọng giải phóng con người khỏi công việc lặp đi lặp lại, nhưng hiện tại nhiều AI Agent phổ thông vẫn thất bại ở tác vụ cơ bản, thậm chí tự ý hành động chưa được cấp phép. Trong khi đó, các gã khổng lồ công nghệ như Google, Amazon, Anthropic và Perplexity tung ra Agent có khả năng hoạt động độc lập với độ phức tạp tăng theo cấp số nhân.
Khi AI Agent thâm nhập sâu vào nền kinh tế toàn cầu, các công ty triển khai bài bản sẽ thu lợi nhuận khổng lồ, tạo khoảng cách không thể san lấp với đối thủ chậm chân. Ông Nick Srnicek, Giảng viên cao cấp về Kinh tế số tại Đại học King’s College London, nhận định trên Rest of World (RoT) rằng thế giới sẽ chứng kiến bất bình đẳng mới về tiếp cận, quy mô, chất lượng và niềm tin. Đó là ranh giới giữa nhóm có Agent và không có, nhóm sở hữu Agent chất lượng cao và thấp, nhóm tối ưu hàng loạt Agent và chỉ có vài công cụ đơn lẻ, và nghiêm trọng nhất là nhóm có thể đặt trọn niềm tin vào Agent với nhóm luôn hoài nghi.
Ông Nick Srnicek cảnh báo việc sở hữu Agent vượt trội sẽ giúp doanh nghiệp dẫn đầu định hình lại cuộc chơi. Kết quả đàm phán thương mại và giao dịch kinh doanh sẽ bị bóp méo có hệ thống theo hướng có lợi cho bên có công nghệ cao hơn. Sự bất bình đẳng này cuối cùng sẽ đóng băng thành hệ thống thống trị quyền lực mới trên thị trường.
Tác động kinh tế không thể phủ nhận
Theo báo cáo năm ngoái của McKinsey, robot và tác nhân AI có thể tạo ra giá trị kinh tế lên tới 2.900 tỷ USD mỗi năm tại Mỹ vào năm 2030. Báo cáo nhấn mạnh tương lai mọi ngành nghề là sự cộng sinh giữa con người, AI Agent và hệ thống robot tự động.
Lợi thế cộng dồn từ việc chiếm lĩnh sớm sân chơi
Singapore và Trung Quốc đã ban hành khung pháp lý quản lý AI Agent, tập trung vào an toàn và trách nhiệm giải trình. Tại Trung Quốc, chính quyền địa phương thúc đẩy mô hình 'công ty một thành viên' – startup siêu nhỏ với một nhà sáng lập và lực lượng lao động là AI Agent, như một phần chính sách công nghiệp trọng điểm. Tại Ấn Độ, các nhà khởi nghiệp ráo riết ứng dụng Agent để cắt giảm chi phí vận hành và mở rộng quy mô nhanh chóng.
Minh chứng rõ nét là Raman Choudhary, nhà sáng lập startup DentNode tại Bengaluru, Ấn Độ. Từ năm ngoái, cựu kỹ sư phần mềm này đã đưa tác nhân Claude Code vào vận hành nền tảng kết nối phòng khám và phòng lab nha khoa. AI đảm nhận rà soát lỗi mã nguồn, nghiên cứu thị trường, soạn thảo tài liệu quảng cáo, xây dựng mô hình tài chính và chuẩn bị nội dung cho các cuộc gọi với đối tác lớn. Raman Choudhary chia sẻ nếu không có AI Agent, ông phải tuyển thêm ít nhất một kỹ sư lập trình, một chuyên viên nghiên cứu bán thời gian và một nhân viên nội dung marketing. Chi phí đó tại Ấn Độ ngốn tối thiểu 1,5 triệu đến 2,5 triệu Rupee (15.700-26.000 USD) mỗi năm, chưa kể gánh nặng quản lý nhân sự. Trong khi đó, hệ thống vận hành bằng Agent của DentNode chỉ tiêu tốn vài trăm USD mỗi tháng.
Dù tiếp cận cùng mô hình Claude như đối thủ tại Mỹ, Raman Choudhary thừa nhận công cụ ban đầu không tối ưu cho quy trình làm việc đặc thù tại Ấn Độ, bao gồm hệ thống thanh toán khu vực, luật thuế địa phương và ngôn ngữ bản địa. Tuy nhiên, ông khẳng định đòn bẩy công nghệ rất lớn: những ai sớm làm chủ công cụ sẽ xây dựng doanh nghiệp có quy mô vượt trội so với vốn bỏ ra.
Thách thức
Dẫu vậy, bức tranh không chỉ màu hồng. Ứng dụng AI tạo sinh tăng trưởng toàn cầu, nhưng khoảng cách giữa quốc gia giàu và nghèo ngày càng nới rộng. Ông Matthew Sharp, nghiên cứu viên tại Sáng kiến Quản trị AI thuộc Oxford Martin, nhận định quyền truy cập mô hình nền tảng khác biệt hoàn toàn với sở hữu AI Agent độ tin cậy cao. Mọi lớp phát triển phía trên mô hình cốt lõi – như cấu trúc khung (scaffolding), tích hợp công cụ, bảo mật, thiết kế quy trình làm việc và giám sát vận hành – đều đòi hỏi kỹ năng chuyên môn cao và vốn đầu tư khổng lồ.
Rào cản này không chỉ tạo phân hóa giữa các quốc gia, mà còn khoét sâu khoảng cách giữa doanh nghiệp và cá nhân ngay trong lòng các nước phát triển. Một tập đoàn dồi dào tài chính có thể tích hợp Agent vào kho dữ liệu nội bộ độc quyền, hệ thống phần mềm lõi, quy trình mua sắm, chăm sóc khách hàng và ra quyết định chiến lược. Tương tự, cá nhân giàu có có thể chi trả cho Agent cao cấp để giải quyết thủ tục pháp lý phức tạp, tối ưu hóa danh mục đầu tư, đàm phán hợp đồng hoặc tiếp cận dịch vụ công chất lượng cao. Hệ quả là Agent thông minh hơn giúp những người vốn đã có lợi thế đi nhanh hơn, thương lượng hiệu quả hơn, né tránh sai lầm đắt giá và tích lũy thêm đặc quyền mới.
Rủi ro lớn nhất không chỉ là người dùng AI và người không dùng AI, mà là những khác biệt nhỏ trong chất lượng và mức độ tích hợp của Agent ở hiện tại sẽ tích tụ thành hố sâu ngăn cách khổng lồ về kết quả đầu ra trong tương lai. Ngoài ra, các chính phủ hoặc công ty công nghệ lớn sở hữu hạ tầng như Anthropic hay OpenAI có thể đơn phương cắt quyền truy cập bất kỳ lúc nào, khiến quốc gia và người dân phụ thuộc vào Agent rơi vào trạng thái dễ bị tổn thương.
Đối với phần lớn người dân tại các nước đang phát triển, họ không cần Agent nghiên cứu học thuật siêu việt, mà cần công cụ an toàn, đáng tin cậy, chi phí thấp để xử lý tác vụ hành chính hằng ngày. Trừ khi có chiến lược thiết kế chủ động và bao trùm từ cấp vĩ mô, các Agent phân khúc cao cấp sẽ chỉ tiếp tục giúp nhóm thiểu số vốn đã có đặc quyền bứt phá nhanh hơn. Phần còn lại của thế giới sẽ phải chấp nhận sống với hệ thống công nghệ yếu kém, nhiều rủi ro và bị cô lập khỏi dòng chảy chính của nền kinh tế mới.
