Cuộc khủng hoảng tại Trung Đông đang tác động trực tiếp đến các siêu thị Nhật Bản khi nguồn khí ethylene, vốn được sử dụng để làm chín chuối, rơi vào tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng. Điều này đẩy quốc gia này đến gần nguy cơ thiếu hụt một trong những loại trái cây phổ biến nhất trên bàn ăn của người dân.
Nguyên nhân từ eo biển Hormuz
Việc eo biển Hormuz đóng cửa đã làm gián đoạn nguồn cung khí ethylene, một loại khí được sản xuất từ naphtha và đóng vai trò quan trọng trong quá trình làm chín chuối tại Nhật Bản. Đặc thù của ngành nhập khẩu chuối là Nhật Bản đưa chuối về nước khi quả vẫn còn xanh, sau đó bảo quản trong các phòng chuyên dụng được bơm khí ethylene để kích thích quá trình chín trước khi phân phối tới các siêu thị và cửa hàng bán lẻ.
Tuy nhiên, nguồn cung loại khí này đang ngày càng suy giảm tại nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu hơn 90% nhu cầu dầu thô. Năm ngoái, Nhật Bản nhập khẩu khoảng 1 triệu tấn chuối, biến loại quả nhiệt đới này trở thành một trong những mặt hàng thực phẩm thiết yếu của các hộ gia đình.
Khủng hoảng chuối chín
Lượng tồn kho naphtha đã giảm khoảng 25% kể từ đầu năm nay, trong bối cảnh việc đóng cửa eo biển Hormuz tiếp tục làm gián đoạn khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ toàn cầu. Ông Eiji Akashi, Tổng Thư ký Hiệp hội Các nhà nhập khẩu chuối Nhật Bản, cho biết đây là cuộc khủng hoảng nguồn cung nghiêm trọng nhất trong vòng 50 năm qua.
"Giá có thể tăng, nhưng chúng tôi đang làm mọi cách để tránh xảy ra tình trạng thiếu hàng", ông Akashi nói. "Toàn bộ ngành công nghiệp chuối đang nỗ lực tối đa nhằm duy trì nguồn cung ổn định cho thị trường".
Theo ông Akashi, hiện chuối vẫn được đưa tới các cửa hàng bình thường và một số doanh nghiệp nhập khẩu đã đảm bảo đủ lượng khí ethylene cho khoảng 2-3 tháng tới. Dù vậy, các nhà bán lẻ đang chịu áp lực ngày càng lớn khi phải gánh thêm chi phí liên quan đến ngành hóa dầu như nhiên liệu, bao bì và vận chuyển.
Theo số liệu chính phủ Nhật Bản, một hộ gia đình trung bình đã chi khoảng 5.200 yen (33 USD) cho chuối trong năm 2025. Giá bán lẻ mặt hàng này tại Tokyo đã tăng 4,4% trong năm ngoái và cao hơn hơn 30% so với năm 2022.
Tác động đến các loại trái cây khác
Các chuyên gia cho biết chuối sau khi thu hoạch bắt buộc phải được xử lý bằng khí ethylene để chín mềm và đạt độ ngọt tự nhiên. Nếu thiếu khí này, quả sẽ không thể chín mà cuối cùng bị hư hỏng. Một số loại trái cây khác như bơ hay kiwi cũng sử dụng ethylene trong quá trình làm chín, nhưng lượng tiêu thụ thấp hơn nhiều.
Tập đoàn Farmind, doanh nghiệp xử lý khoảng 30% lượng chuối nhập khẩu vào Nhật Bản, cho biết ngành chuối là lĩnh vực chịu tác động nặng nề nhất từ tình trạng thiếu hụt ethylene hiện nay.
Hiệu ứng dây chuyền
Không chỉ ngành trái cây bị ảnh hưởng. Tình trạng khan hiếm naphtha đang lan rộng sang nhiều lĩnh vực sản xuất khác của Nhật Bản. Hãng thực phẩm Calbee mới đây thông báo sẽ chuyển sang sử dụng bao bì đen trắng cho khoai tây chiên và một số sản phẩm khác do nguồn cung mực in, vốn sử dụng nhựa tổng hợp có nguồn gốc từ naphtha, đang suy giảm.
Các chuyên gia nhận định Nhật Bản đặc biệt dễ tổn thương trước cú sốc này do gần như không có nguồn dầu khí trong nước và cũng không sở hữu các tuyến đường ống quốc tế có thể giảm bớt sự phụ thuộc vào vận tải biển. Việc eo biển Hormuz bị phong tỏa đã gây hiệu ứng dây chuyền lên hệ thống cung ứng hóa dầu vốn có tính chuyên biệt cao của Nhật Bản, biến một cuộc khủng hoảng địa chính trị ở cách xa hàng nghìn km trở thành mối đe dọa trực tiếp đối với những mặt hàng tiêu dùng quen thuộc hàng ngày.
Giải pháp thay thế
Trước những lo ngại ngày càng gia tăng, chính phủ Nhật Bản đã tìm cách trấn an người dân và doanh nghiệp. Thủ tướng Sanae Takaichi khẳng định lượng naphtha hiện có vẫn đủ đáp ứng nhu cầu trong nước cho đến năm sau. Tuy nhiên, các doanh nghiệp trong ngành trái cây đã bắt đầu tìm kiếm giải pháp thay thế.
Công ty Catalytic Generators của Mỹ, chuyên sản xuất thiết bị tạo khí ethylene từ ngô và các nguyên liệu sinh học thay vì nguồn hóa dầu, đã bắt đầu xuất khẩu thiết bị sang Nhật Bản để hỗ trợ các doanh nghiệp đang gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn cung khí này. Doanh nghiệp hiện cũng đang tìm kiếm đối tác phân phối tại thị trường Nhật Bản.
Trong khi đó, Farmind cảnh báo lượng dự trữ ethylene của công ty đang giảm nhanh và doanh nghiệp buộc phải tìm kiếm các nhà cung cấp mới cả trong lẫn ngoài nước. Theo đại diện công ty, một số chi phí liên quan đã tăng gần gấp 10 lần so với trước đây.
"Nếu tình trạng này kéo dài, chuối có thể sẽ biến mất khỏi bàn ăn của người Nhật", người phát ngôn Farmind cảnh báo.
