Không phải dân kỹ thuật hay lao động chân tay, mà chính những người làm công việc văn phòng có tính quy trình cao mới là nhóm dễ bị sa thải nhất trước làn sóng AI. Thông tin từ nền tảng TMTPost cho biết, ngày 19/5, Mark Zuckerberg đã gửi thư nội bộ thông báo Meta sẽ cắt giảm gần 8.000 nhân sự. Nguyên nhân không phải do khó khăn tài chính hay suy thoái kinh doanh, mà vì AI đã đủ hiệu quả để thay thế hoàn toàn một số vị trí, khiến việc duy trì đội ngũ không còn hợp lý về chi phí.
Làn sóng cắt giảm nhân sự do AI trên toàn cầu
Meta không phải trường hợp cá biệt. Theo dữ liệu từ Layoffs.fyi, chỉ trong quý I/2026, ngành công nghệ toàn cầu đã cắt giảm hơn 80.000 lao động, tăng gấp đôi so với cùng kỳ năm trước. Báo cáo của Cục Dự trữ Liên bang Dallas (Mỹ) nhận định nguyên nhân chính là AI được triển khai nhanh chóng trong doanh nghiệp.
IBM là ví dụ điển hình. Cuối năm ngoái, tập đoàn này cắt giảm số lượng lớn kỹ sư cấp cao và toàn bộ một nhóm nghiên cứu, sau đó tuyên bố tăng gấp ba lần tuyển dụng vị trí cấp cơ sở trong năm 2026. Logic phía sau rất rõ ràng: thay thế nhân lực chi phí cao bằng nhân sự chi phí thấp hơn kết hợp với AI.
Google và Amazon cũng đi theo hướng tương tự. Từ tối ưu hóa quảng cáo, rà soát mã nguồn đến dịch vụ khách hàng, mọi công việc có thể chuẩn hóa thành quy trình đều đang được tự động hóa ở quy mô lớn.
Tại Trung Quốc, xu hướng này diễn ra không kém. ByteDance thu hẹp bộ phận Niềm tin và An toàn của TikTok. Riêng tại Malaysia, hơn 700 nhân viên bị cắt giảm do AI đã xử lý phần lớn tác vụ kiểm duyệt nội dung. Sau đó, bà Lý Đồng, người phụ trách Trung tâm Chất lượng Nội dung của TikTok, cũng rời công ty. Khi hệ thống kiểm duyệt thủ công bị AI thay thế, vai trò quản lý hệ thống đó cũng mất đi ý nghĩa.
Tháng 3 vừa qua, NetEase cắt giảm khoảng 1.000 lao động thuê ngoài trong các bộ phận chăm sóc khách hàng, kiểm thử và vận hành cơ bản. Baidu tối ưu hóa nhân sự ở một số đơn vị kinh doanh với tỷ lệ 10% đến 30%, trong đó các vị trí liên quan đến tìm kiếm và luồng thông tin chịu tác động đầu tiên. Công việc trước đây cần ba người nay chỉ cần một người dùng AI. Một tập đoàn mỹ phẩm niêm yết của Trung Quốc sau khi triển khai DeepSeek đã giảm nhân viên chăm sóc khách hàng từ 100 người xuống còn 5 người.
Điểm chung của những công việc dễ bị AI thay thế
Khi quan sát các trường hợp sa thải trên toàn cầu, xuất hiện một đặc điểm nổi bật: những công việc bị ảnh hưởng nhiều nhất thường có thể được mô tả bằng một bộ quy trình chuẩn hóa (SOP). Đó có thể là kiểm duyệt nội dung dựa trên tiêu chuẩn rõ ràng, chăm sóc khách hàng vận hành dựa trên kho tri thức và kịch bản trả lời có sẵn, gắn nhãn dữ liệu tuân theo quy tắc, thậm chí cả biên dịch sơ cấp dựa trên hệ thống thuật ngữ chuẩn hóa.
Bản chất của các công việc này xoay quanh mô hình “đầu vào – quy tắc – đầu ra”, đây là lĩnh vực mà các mô hình ngôn ngữ lớn đang thể hiện ưu thế vượt trội. Đáng chú ý, AI không phân biệt giữa người mới vào nghề và nhân sự giàu kinh nghiệm nếu họ thực hiện cùng một cấu trúc nhiệm vụ. Một nhân viên chăm sóc khách hàng với 5 năm kinh nghiệm xử lý 200 yêu cầu mỗi ngày có thể vẫn đối mặt với nguy cơ tương tự như một nhân viên mới. Lý do là AI không thay thế con người theo nghĩa cá nhân, mà thay thế chính cấu trúc công việc.
Nếu tính chất công việc đáp ứng hai trong ba đặc điểm sau, nguy cơ bị AI thay thế sẽ gia tăng đáng kể: quy trình làm việc có tính cấu trúc cao, dễ mô tả thành hướng dẫn chuẩn; khối lượng thông tin lớn nhưng quy tắc ra quyết định tương đối đơn giản; chu kỳ phản hồi ngắn, có thể nhanh chóng xác định đúng sai.
Các lĩnh vực như chăm sóc khách hàng, kiểm duyệt, nhập liệu, lập trình cơ bản, thiết kế tiêu chuẩn hóa hay kế toán sơ cấp đều nằm trong nhóm này. Theo dữ liệu ngành, chatbot AI hiện đã xử lý từ 70% đến 80% các yêu cầu chăm sóc khách hàng thông thường. Các công cụ hỗ trợ lập trình bằng AI giúp năng suất của một lập trình viên tương đương hai hoặc ba người trước đây.
Lợi thế của những người khó bị AI thay thế
Ngược lại, những nhóm nhân sự ít chịu tác động nhất hiện nay thường thuộc hai nhóm chính. Nhóm đầu tiên là những người thực hiện các công việc không thể dễ dàng chuyển hóa thành tập hợp các chỉ thị rõ ràng. Ví dụ, khi người dùng phàn nàn về một sản phẩm, một quản lý sản phẩm phải xác định liệu đó là lỗi chức năng, vấn đề trải nghiệm hay thất bại trong quản lý kỳ vọng khách hàng. Đây là quá trình đòi hỏi trực giác, kinh nghiệm và sự thấu hiểu hành vi con người. AI có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu khảo sát, nhưng chưa thể thay thế hoàn toàn khả năng nhận biết động cơ thực sự đằng sau nhu cầu của người dùng.
Tương tự, một nhân viên bán hàng xuất sắc không thành công nhờ thuộc lòng kịch bản giao tiếp. Giá trị của họ nằm ở khả năng đọc hiểu tâm lý đối tác, nhận biết tín hiệu tinh tế trong đàm phán và đưa ra quyết định phù hợp trong những thời điểm quan trọng.
Bên cạnh đó, các lĩnh vực như xây dựng chiến lược, xây dựng thương hiệu, quản trị tổ chức, đàm phán phức tạp hay định hướng sáng tạo đều mang tính phi cấu trúc cao. AI có thể tạo ra nhiều phương án khác nhau, nhưng việc lựa chọn phương án nào vẫn chủ yếu phụ thuộc vào con người.
Nhóm thứ hai là những người sở hữu kinh nghiệm chuyên sâu và vẫn đang liên tục trau dồi. Nhiều người cho rằng chỉ cần nhiều năm kinh nghiệm là đủ an toàn. Thực tế không hoàn toàn như vậy, nếu mười năm kinh nghiệm chỉ là mười năm lặp lại cùng một quy trình thì người đó vẫn có thể bị thay thế. Ngược lại, những chuyên gia có khả năng nhận diện tín hiệu thị trường mà người khác không nhìn thấy, đánh giá nhanh đâu là phương án khả thi nhất trong số các đề xuất của AI, hoặc biết rõ những tình huống AI dễ mắc sai lầm, lại đang sở hữu lợi thế rất lớn.
Điểm khác biệt giữa nhóm dễ bị thay thế và nhóm khó bị thay thế nằm ở khả năng liên tục học hỏi và phát triển năng lực phán đoán mới. Kinh nghiệm chỉ là tài sản tích lũy trong quá khứ, còn trau dồi kiến thức mới là yếu tố quyết định giá trị trong tương lai.
Mô hình làm việc mới: Đội ngũ một người
Sự phát triển của AI đang tạo ra mô hình làm việc mới gọi là OPT (One Person Team – Đội ngũ một người). Trong mô hình này, một cá nhân cùng với nhiều AI Agent có thể đảm nhận khối lượng công việc vốn trước đây cần cả một nhóm. Con người đóng vai trò định hướng, đưa ra quyết định và kiểm soát chất lượng. AI đảm nhận các công việc như tìm kiếm thông tin, thực thi quy trình, tạo nội dung và lặp lại các tác vụ.
Xu hướng này đã bắt đầu xuất hiện. Tháng 3 năm nay, Alibaba ra mắt nền tảng Agent doanh nghiệp mang tên “Ngộ Không”, đồng thời công bố 10 giải pháp OPT cho nhiều lĩnh vực như thương mại điện tử xuyên biên giới, truyền thông số và trung tâm chăm sóc khách hàng. Một cá nhân có thể vận hành cửa hàng trực tuyến với sự hỗ trợ của AI trong việc lựa chọn sản phẩm, đăng bán, viết mô tả và xử lý hậu quả. Tương tự, một người vận hành kênh nội dung có thể sử dụng AI để hỗ trợ lựa chọn chủ đề, thu thập tài liệu, soạn thảo và biên tập.
Đáng chú ý, theo một bài viết của TMTPost, sau khi khoảng 230.000 nhân sự tại các tập đoàn lớn bị AI thay thế, khoảng một nửa số doanh nghiệp đã tuyển dụng trở lại. Tuy nhiên, những vị trí mới không còn giống trước đây. Các công ty không cần người thực hiện công việc thủ công, mà cần người có khả năng điều phối và khai thác AI hiệu quả.
Trong tương lai, thị trường lao động có thể không còn được phân chia thành những người sử dụng AI và những người không sử dụng AI. Ranh giới sẽ nằm giữa những người biết chỉ huy AI và những người bị AI dẫn dắt.
Điều gì thực sự tạo nên khác biệt giữa người bị thay thế và người không bị thay thế? Câu trả lời không phải bằng cấp, không phải số năm kinh nghiệm, cũng không hoàn toàn phụ thuộc vào vị trí công việc hiện tại. Yếu tố cốt lõi là khả năng xây dựng năng lực ứng dụng AI cho bản thân. Năng lực này không đơn thuần là biết sử dụng ChatGPT hay một công cụ AI cụ thể, mà bao gồm khả năng xác định đúng vấn đề cần giải quyết, phân rã nhiệm vụ thành các bước mà AI có thể thực hiện, đánh giá chất lượng đầu ra và kiểm soát rủi ro khi AI mắc sai sót. Nói cách khác, người lao động cần chuyển từ vai trò người thực hiện sang vai trò người quản lý AI.
Ba năm trước, câu hỏi phổ biến nhất là liệu AI có thể thay thế con người hay không. Ngày nay, nhiều doanh nghiệp đã bước sang giai đoạn xác định những vị trí nào có thể được AI thay thế. Theo dự đoán, trong ba năm tới, câu hỏi có thể sẽ khác: “Còn bao nhiêu người chưa xây dựng cho mình một “đội ngũ AI” riêng?”
AI không còn là xu hướng của tương lai. Nó đã trở thành một phần của hiện tại. Và lợi thế đang thuộc về những người sớm học cách cộng tác, điều phối và khai thác sức mạnh của các hệ thống AI hiệu quả hơn người khác.
