Ngày 10/8, một bài đăng trên Facebook tại Thụy Điển bất ngờ lan truyền với tốc độ hiếm thấy. Trong ảnh là một nữ y tá mắt đỏ hoe, kèm tâm sự: 'Tôi tên là Inês. Tôi là y tá. Hôm nay tôi đã khóc trong hành lang bệnh viện. Không ai nhìn thấy. Không ai hỏi tôi có ổn không'. Câu chuyện kể rằng Inês đã ở bên cạnh hai bệnh nhân hấp hối, nhưng khi cần động viên thì không có ai. Chỉ trong thời gian ngắn, bài đăng thu hút hơn 65.000 lượt tương tác và hơn 13.000 bình luận. Hàng nghìn người để lại lời động viên, gọi cô là thiên thần.
Phát hiện bức ảnh giả mạo
Theo cuộc điều tra của tổ chức kiểm chứng thông tin Källkritikbyrån tại Thụy Điển, Inês không tồn tại. Bức ảnh được tạo hoàn toàn bằng trí tuệ nhân tạo. Bằng chứng nằm ngay trên hình: dòng chữ tiếng Bồ Đào Nha 'Imagem gerada por AI' (Ảnh được tạo bằng AI) ở góc phải dưới – watermark mà nhiều công cụ AI tự động gắn vào. Người tạo thậm chí không buồn xóa dấu vết.
Điều đáng chú ý không phải là một bức ảnh AI, mà là việc hàng chục nghìn người vẫn tin vào đó. Không ai biết Inês là ai, làm việc ở bệnh viện nào, không có bằng chứng nào cho thấy câu chuyện từng xảy ra. Chỉ cần một gương mặt buồn và một đoạn văn đúng công thức, mạng xã hội đã tự làm phần còn lại.
Mạng lưới nội dung giả mạo
Khi lần theo fanpage đăng tải bài viết mang tên Sverige Direkt, các nhà điều tra phát hiện trang này mới được tạo vào giữa tháng 7 nhưng liên tục đăng những câu chuyện tương tự: lính cứu hỏa hy sinh, hai người lính trẻ mồ côi, công nhân vệ sinh bật khóc. Các bài viết có cấu trúc giống nhau: xoay quanh những người bình thường, hy sinh thầm lặng, khoảnh khắc xúc động và lời kêu gọi tương tác. Kết quả cũng tương tự: có bài thu hút hơn 17.000, gần 30.000, thậm chí vượt 31.000 lượt tương tác. Theo Källkritikbyrån, toàn bộ đều là sản phẩm hư cấu.
Mỗi bài đăng dẫn người dùng tới một website có giao diện giống trang tin tức thông thường, phủ kín quảng cáo. Mỗi lượt xem, mỗi lần tải trang, mỗi cú nhấp chuột đều chuyển hóa thành doanh thu. Những câu chuyện chỉ là mồi câu; thứ thực sự được bán là sự chú ý của người dùng. Trước đây, vận hành mạng lưới này cần người viết bài, tìm ảnh, chỉnh sửa, quản lý fanpage. Giờ đây, AI làm phần lớn công việc chỉ với vài câu lệnh, giảm chi phí và tăng sản lượng đáng kể.
Dấu vết dẫn về Việt Nam
Trong quá trình truy tìm nguồn gốc, các nhà điều tra kiểm tra thông tin công khai mà Facebook yêu cầu fanpage hiển thị. Họ phát hiện fanpage Sverige Direkt được đăng ký bằng địa chỉ email @embers.vn – một tên miền tại Việt Nam. Khi tìm kiếm các fanpage khác sử dụng cùng tên miền, họ thấy hàng loạt trang Facebook tiếng Thụy Điển với đặc điểm giống nhau: lập cùng khoảng thời gian, đăng nội dung gần như giống nhau, hướng người dùng tới website kiếm tiền từ quảng cáo. Danh sách này còn mở rộng sang các fanpage tiếng Đan Mạch, Pháp, Séc, Thổ Nhĩ Kỳ và Anh, cho thấy mục tiêu không phải tuyên truyền chính trị mà là tối đa hóa tương tác và doanh thu.
Đào sâu hơn, các nhà điều tra phát hiện một cái tên bí ẩn xuất hiện lặp đi lặp lại trong hệ thống quản trị các website. Từ cái tên này, cuộc điều tra cuối cùng dẫn tới một doanh nghiệp có địa chỉ rõ ràng tại Hà Nội. (Còn tiếp Phần 2: Hé lộ manh mối công ty Beeup và CEO bí ẩn của 'nhà máy tin giả' tại Hà Nội)
