PGS-TS Nguyễn Phi Lê: Hành trình từ toán học quốc tế đến nghiên cứu AI vì cộng đồng
Trong làng nghiên cứu trí tuệ nhân tạo (AI) tại Việt Nam, PGS-TS Nguyễn Phi Lê, 44 tuổi, nổi lên như một gương mặt tinh hoa hiếm có. Chị không chỉ là một trong số 14 nữ sinh được chọn vào đội tuyển quốc gia dự thi Toán quốc tế (IMO) trong hơn 50 năm qua, mà còn đạt Huy chương Bạc IMO năm 2000, thành tích cao nhất trong số các nữ sinh Việt Nam.
Khúc quanh từ toán học đến khoa học máy tính
Dù có thành tích xuất sắc trong toán học, con đường đến với nghiên cứu khoa học của PGS Nguyễn Phi Lê không hề thẳng tắp. Sau một năm học tại Đại học Bách khoa Hà Nội, chị nhận học bổng của chính phủ Nhật Bản để du học ngành công nghệ thông tin tại Đại học Tokyo. Sau khi lấy bằng thạc sĩ, Phi Lê về nước làm việc trong doanh nghiệp, nhưng nhanh chóng nhận ra mình phù hợp hơn với môi trường học thuật.
Chị quay lại Đại học Bách khoa Hà Nội và đến năm 2016 mới trở lại Nhật Bản làm nghiên cứu sinh. Ở tuổi 37, Phi Lê mới có bằng tiến sĩ, nhưng chị đã nhanh chóng khẳng định vị thế trong giới nghiên cứu AI. Từ năm 2019 đến 2024, chị được giao ba dự án quan trọng, trong đó hai dự án do Quỹ Đổi mới sáng tạo VINIF tài trợ với tổng cộng 11 tỷ đồng, hướng đến giải quyết các vấn đề thiết thực như môi trường và y tế.
Thủ lĩnh của tập thể tinh hoa
Ngay sau khi có bằng tiến sĩ, PGS Nguyễn Phi Lê được giao thành lập một nhóm nghiên cứu, quy tụ nhiều sinh viên giỏi. Trước khi đảm nhận vai trò điều hành AI4LIFE, chị từng là Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu quốc tế về trí tuệ nhân tạo (BK.AI) của Đại học Bách khoa Hà Nội.
Ít ai ngờ rằng người phụ nữ nhỏ nhắn, duyên dáng này lại là thủ lĩnh của một tập thể tinh hoa với đa phần thành viên là nam. Trong nhóm khoảng 80 người do chị quản lý, chỉ có bốn thành viên là nữ. PGS Nguyễn Phi Lê chia sẻ: "Tôi không hiểu tại sao nữ lại ít như vậy, dù nghiên cứu AI đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên trì - những đức tính nữ giới thường có. Nhưng tôi không hạ thấp yêu cầu; ai làm tốt sẽ được ghi nhận, không phân biệt nam nữ."
Cái duyên với ngành y và các dự án thiết thực
PGS Nguyễn Phi Lê từng ấp ủ giấc mơ trở thành bác sĩ, nhưng vì chiều ý bố mẹ, chị chọn học điện tử rồi chuyển sang công nghệ thông tin. Gần 20 năm sau, chị bỗng nhận ra đối tác quen thuộc của mình lại là các bác sĩ. Chị thậm chí đang đồng hướng dẫn tiến sĩ cho hai nghiên cứu sinh đều là bác sĩ.
Năm 2021, chị bắt đầu dự án VAIPE, một hệ thống thông minh ứng dụng AI để hỗ trợ chăm sóc sức khỏe người Việt, được vinh danh là dự án tiêu biểu của Quỹ VINIF. Thành công này thu hút sự quan tâm của nhiều bệnh viện. Gần đây, nhóm của chị hợp tác với Hội Thầy thuốc trẻ Việt Nam phát triển chatbot y tế, dự kiến tư vấn sức khỏe cho khoảng 2 triệu lượt người mỗi năm.
Giải bài toán từ cuộc sống: Từ Điện Biên đến dự báo thời tiết
Không chỉ các bệnh viện ở Hà Nội, mà cả những nơi xa xôi như Điện Biên cũng tìm đến nhóm nghiên cứu của PGS Nguyễn Phi Lê. Dự án tại đây nhằm sử dụng AI để tạo ảnh PET từ ảnh CT, giúp giảm chi phí chẩn đoán ung thư cho bệnh nhân. Chị giải thích: "Ảnh do AI tạo ra không chính xác như ảnh PET, nhưng nó giúp lọc các trường hợp nghi ngờ, tiết kiệm chi phí và công sức cho người bệnh."
Ngoài y tế, nhóm của chị còn tham gia các dự án về môi trường và khí hậu. Ví dụ, họ giúp Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn ứng dụng AI để dự báo cường độ bão và lượng mưa, với độ chính xác cao hơn phương pháp truyền thống khoảng 20-30% trong thử nghiệm năm 2025.
Thách thức và tầm nhìn tương lai
PGS Nguyễn Phi Lê nhấn mạnh rằng AI không phải là "chiếc chìa khóa vàng" mà đòi hỏi nghiên cứu sâu và xử lý cẩn thận để trở nên hữu ích. Chị chia sẻ: "Các doanh nghiệp Việt Nam chưa sẵn sàng đầu tư nhiều cho AI, nhưng mỗi khi giải một bài toán, chúng tôi đều hào hứng vì biết rằng công cụ AI sẽ thực sự giúp ích cho cuộc sống." Với sự dẫn dắt của chị, tương lai của nghiên cứu AI tại Việt Nam hứa hẹn mang lại nhiều đổi mới thiết thực cho xã hội.
