Trong buổi làm việc với Hội đồng Lý luận Trung ương về triển khai nhiệm vụ lý luận nhiệm kỳ 2026-2031, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu Hội đồng nghiên cứu sâu hơn về chủ nghĩa xã hội, mô hình và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trong điều kiện biến đổi của thời đại. Đặc biệt, cần tập trung xây dựng địa phương xã hội chủ nghĩa, thời kỳ quá độ và những nhân tố mới đang hình thành trong thực tiễn để phục vụ công tác lãnh đạo của Trung ương, Bộ Chính trị và Ban Bí thư.
Yêu cầu nghiên cứu phương thức sản xuất mới
Chỉ đạo của Tổng Bí thư đòi hỏi các cơ quan chức năng khẩn trương nghiên cứu để tìm hướng đi mới cho phương thức sản xuất trong kỷ nguyên khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Hiện nay, trí tuệ nhân tạo (AI) và tự động hóa đã tạo nên lực lượng sản xuất mới với sức mạnh siêu năng. Cấu trúc cốt lõi của lực lượng sản xuất gồm công cụ và con người đã có bước nhảy vọt về chất: Công cụ lao động không còn là máy móc cơ học thuần túy mà là AI với tốc độ xử lý nhanh như ánh sáng; con người từ lao động cơ bắp chuyển thành chủ thể định hướng, sáng tạo và quản trị chiến lược.
Theo đòi hỏi khách quan của lịch sử, khi lực lượng sản xuất mới bùng nổ, động cơ tạo ra giá trị thặng dư đã dịch chuyển sang sức mạnh tính toán siêu năng của máy móc dưới sự điều khiển của tư duy con người. Do đó, cần chủ động điều chỉnh và thiết lập quan hệ sản xuất mới tương thích về sở hữu, phân công và phân phối. Chỉ khi kiến tạo được quan hệ sản xuất tiến bộ, mới giải phóng được sức đổi mới, sáng tạo của mọi nguồn lực xã hội, đưa hiệu suất lao động tăng lên hàng chục, hàng trăm lần trong thời đại AI.
Cơ sở lý luận từ chủ nghĩa Marx
Theo nguyên lý của chủ nghĩa Marx, phương thức sản xuất là sự thống nhất biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Karl Marx đã đặt nền móng cho chủ nghĩa duy vật lịch sử, chỉ ra quy luật vận động khách quan: Khi lực lượng sản xuất phát triển đến một ngưỡng, nó sẽ xung đột với quan hệ sản xuất cũ lỗi thời, buộc xã hội phải thay đổi. Phương pháp này giúp nhìn ra sự bế tắc của hệ thống tư bản trước làn sóng AI, đồng thời là kim chỉ nam để Việt Nam kiến tạo phương thức sản xuất mới.
Bài học từ Khoán 10
Năm 1987, Việt Nam có 2 triệu người thiếu đói. Năm 1988, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 10-NQ/TW về đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp (Khoán 10). Chỉ sau một năm, năm 1989, Việt Nam trở thành nước xuất khẩu gạo. Nghị quyết đã trao cho người sản xuất quyền tự do tiêu thụ sản phẩm sau nghĩa vụ, tự chủ sản xuất kinh doanh, và nguyên tắc “thuận mua vừa bán”. Động lực năng suất nằm ở việc gỡ bỏ ràng buộc mệnh lệnh, trả lại sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất, giải phóng động lực của hàng triệu hộ nông dân.
Hiện nay, dù có nhiều Nghị quyết, nền kinh tế vẫn cần một “Khoán 10” toàn diện để mở rộng cửa cho doanh nghiệp. Thực trạng đáng trăn trở là khối doanh nghiệp nhà nước ở một số lĩnh vực đang làm ảnh hưởng đến không gian phát triển của thị trường. Ví dụ, các doanh nghiệp công nghệ lớn tham gia cạnh tranh gói thầu nhỏ trị giá vài trăm triệu đồng, gây bóp nghẹt hệ sinh thái doanh nghiệp tư nhân.
Hai nội dung cốt lõi để tăng trưởng hai con số
Trong buổi làm việc với Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương (tháng 3/2026), Tổng Bí thư đề nghị làm rõ nội dung xác lập mô hình tăng trưởng mới. Cần chuyển đổi căn bản về cấu trúc động lực, thay đổi “động cơ” của nền kinh tế để hình thành nền kinh tế hiện đại, năng suất cao, cạnh tranh toàn cầu. Hai nội dung cốt lõi được nhấn mạnh:
- Thứ nhất: Đẩy mạnh cổ phần hóa, thoái vốn toàn bộ doanh nghiệp Nhà nước ở lĩnh vực cạnh tranh thương mại thuần túy; chỉ giữ lại huyết mạch về an ninh quốc phòng, an sinh xã hội và hạ tầng trọng yếu. Phần còn lại để thị trường tự do điều tiết; Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, xây dựng pháp quyền, phục vụ để kinh tế tư nhân giải phóng năng lực tạo ra của cải.
- Thứ hai: Thiết lập công cụ quản trị gắn “Chỉ số đánh giá hiệu quả hoạt động chính trị” với “KPI làm kinh tế” cho lãnh đạo bộ máy. Thước đo thăng tiến của quan chức địa phương phải dựa trên GRDP, số doanh nghiệp tư nhân mới thành lập và số việc làm thực tế cho người dân. Việc kết hợp lý luận thị trường tự do và KPI thực chiến sẽ phá vỡ các điểm nghẽn.
Mục tiêu hướng tới
Cần nghiên cứu, khảo sát thực tế để xác lập phương thức sản xuất mới, như kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa, đưa Việt Nam trở thành quốc gia tiên phong vận dụng quy luật này đồng bộ, tạo đột phá tăng trưởng hai con số trong thời gian ngắn, giống như Khoán 10 trong nông nghiệp. Mục tiêu quan trọng là sử dụng động lực thị trường tự do và hiệu suất AI để phát huy sức sáng tạo của mọi nguồn lực, tạo ra của cải thặng dư khổng lồ; dưới sự điều tiết của thể chế pháp quyền xã hội chủ nghĩa, lượng thặng dư đó được chuyển hóa thành phúc lợi xã hội, tái đầu tư phát triển con người, bảo đảm “không ai bị bỏ lại phía sau”. Đây là cơ sở lý luận vững chắc để Việt Nam bứt phá tăng trưởng hai con số, xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên khoa học, công nghệ và chuyển đổi số.
NGUYỄN TỬ QUẢNG
Chủ tịch Sáng lập Tập đoàn Công nghệ BKAV, Chủ tịch Ủy ban AI, Hiệp hội phần mềm Việt Nam
