ILO Cảnh Báo: AI Tạo Sinh Tác Động Lớn Đến Thị Trường Lao Động Việt Nam
Ngày 16/4, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đã công bố báo cáo quan trọng với tiêu đề "Trí tuệ nhân tạo tạo sinh và việc làm tại Việt Nam: Mức độ tác động tới thị trường lao động và các khuyến nghị chính sách". Báo cáo này đưa ra một cái nhìn toàn diện về mức độ ảnh hưởng của công nghệ AI tạo sinh (GenAI) đối với nền kinh tế Việt Nam, phân tích chi tiết theo ngành nghề, địa phương và các nhóm lao động khác nhau, bao gồm cả yếu tố giới tính, trình độ học vấn và tính chính thức của việc làm.
11,5 Triệu Lao Động Đối Mặt Với Sự Thay Đổi
Theo báo cáo, khoảng 11,5 triệu lao động nam và nữ tại Việt Nam, tương đương với cứ 5 người thì có 1 người, đang làm những công việc có khả năng chịu tác động từ AI tạo sinh. Tuy nhiên, kịch bản khả dĩ nhất không phải là sự thay thế hàng loạt, mà là sự biến đổi về tính chất các tác vụ trong công việc. Chỉ có khoảng 1 triệu lao động đang làm những công việc có tính chuẩn hóa cao và dễ bị AI thay thế hoàn toàn, tương đương với dưới 2% lực lượng lao động. Con số này thấp hơn đáng kể so với các quốc gia trong khu vực như Indonesia, Philippines và Thái Lan.
Tác Động Không Đồng Đều: Phụ Nữ Và Các Ngành Trọng Điểm Chịu Ảnh Hưởng Nặng Nề
Báo cáo chỉ ra rằng mức độ ảnh hưởng của GenAI không đồng đều trên thị trường lao động. Nhóm lao động làm công việc hỗ trợ hành chính-văn thư đối mặt với rủi ro cao nhất, với gần hai phần ba nhân sự trong nhóm này có khả năng bị tự động hóa một phần tác vụ. Các ngành có tỷ lệ chịu tác động cao nhất bao gồm:
- Tài chính - bảo hiểm
- Bán buôn - bán lẻ
- Thông tin - truyền thông
Về mặt địa lý, người lao động tại các thành phố lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng chiếm hơn một phần ba tổng số việc làm trên cả nước có khả năng bị tác động.
Đặc biệt, báo cáo nhấn mạnh về khoảng cách giới đáng lo ngại. Phụ nữ có khả năng làm việc trong các ngành nghề chịu tác động của GenAI cao hơn nam giới, với tỷ lệ ảnh hưởng lần lượt là 24,1% so với 17,8%. Ngay cả khi tính đến các yếu tố về trình độ học vấn hay đặc thù ngành nghề, lao động nữ vẫn chịu mức độ ảnh hưởng cao hơn đáng kể. Điều này phản ánh thực tế lao động nữ thường tập trung ở các vị trí văn phòng, hành chính và dịch vụ, những nơi GenAI dễ ứng dụng hơn do tính chất công việc mang tính chuẩn hóa cao và phải xử lý nhiều tài liệu.
Cơ Hội Và Thách Thức Song Hành
Những tác động này thể hiện rõ hai mặt: Trong các ngành bán hàng với lực lượng lao động nữ chiếm khoảng hai phần ba nhân sự, GenAI có thể giúp tăng năng suất và cải thiện chất lượng công việc. Ngược lại, với các vị trí văn phòng có tính chất công việc lặp đi lặp lại, nguy cơ bị thay thế một phần tác vụ trở nên rõ rệt hơn, đe dọa đến sự ổn định vốn có của nhóm công việc hiện đang cung cấp việc làm chính thức cho nhiều phụ nữ.
Bà Sinwon Park, Giám đốc quốc gia Văn phòng Tổ chức Lao động Quốc tế tại Việt Nam, cho biết: "Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để biến trí tuệ nhân tạo tạo sinh thành động lực thúc đẩy năng suất và việc làm thỏa đáng. Tuy nhiên, lợi ích và rủi ro sẽ không được phân bổ đồng đều, trong đó phụ nữ phải đối mặt với mức độ tác động bởi GenAI cao hơn."
Bà Park nhấn mạnh: "Để quá trình chuyển đổi này diễn ra đúng hướng, chúng ta cần hành động quyết liệt ngay từ bây giờ: củng cố quản trị AI phù hợp các tiêu chuẩn lao động, đầu tư vào nâng cao kỹ năng cho người lao động, bảo đảm người lao động có tiếng nói trong quá trình đưa AI vào nơi làm việc, hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa ứng dụng AI có trách nhiệm để nâng cao năng suất gắn với việc làm thỏa đáng, và thiết lập các biện pháp bảo vệ để quá trình đổi mới công nghệ diễn ra công bằng và bao trùm."
Khuyến Nghị Chính Sách Và Triển Vọng Tương Lai
Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số, các chính sách chủ động và bao trùm sẽ đóng vai trò then chốt để bảo đảm lợi ích của GenAI được chia sẻ rộng rãi và không một người lao động nào bị bỏ lại phía sau. Dù có nhiều lo ngại trên toàn cầu về tình trạng mất việc làm do AI, báo cáo chưa tìm thấy bằng chứng rõ ràng nào về việc giảm cơ hội việc làm đối với lao động trẻ, có trình độ cao trong các ngành chịu ảnh hưởng bởi GenAI tại Việt Nam trong giai đoạn 2022-2024. Ngược lại, việc làm trong các ngành dịch vụ vẫn tiếp tục tăng trưởng trong những năm gần đây, cho thấy nhu cầu lao động vẫn ổn định khi việc ứng dụng AI mới chỉ ở giai đoạn đầu.
Báo cáo cũng kêu gọi sự phối hợp hành động giữa Nhà nước, người sử dụng lao động, người lao động và các bên liên quan. Các lĩnh vực ưu tiên bao gồm:
- Tăng cường quản trị AI và năng lực thể chế, có chú trọng đến bình đẳng giới và chống phân biệt đối xử.
- Củng cố hệ thống thông tin thị trường lao động để theo dõi sát sao tác động thay đổi hằng ngày của AI.
- Thúc đẩy ứng dụng AI có trách nhiệm thông qua đối thoại xã hội tại nơi làm việc.
- Hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa kết hợp việc nâng cao năng suất với bảo đảm việc làm thỏa đáng.
- Đầu tư vào các chương trình đào tạo và phát triển kỹ năng có chú trọng giới và các chính sách hỗ trợ nhóm lao động dễ bị tổn thương nhất.
Có thể thấy, việc ứng phó kịp thời và hiệu quả với làn sóng AI tạo sinh sẽ quyết định không nhỏ đến tương lai của thị trường lao động Việt Nam trong thời đại số hóa.
