Một doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam vừa trở thành nạn nhân của vụ lừa đảo trực tuyến, thiệt hại gần 72.000 USD (khoảng 1,8 tỷ đồng). Đối tượng lừa đảo đã lợi dụng lòng tin được xây dựng trong quá trình đàm phán trực tuyến để chiếm đoạt tiền thanh toán.
Vụ việc là một trong nhiều trường hợp gian lận thương mại đang gia tăng trong bối cảnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng phổ biến. Môi trường giao dịch số mở rộng cơ hội kinh doanh nhưng cũng tạo điều kiện cho các nhóm lừa đảo nhắm mục tiêu vào nhiều doanh nghiệp trong cùng chuỗi cung ứng.
Nguy cơ từ các hình thức lừa đảo mới
Phó giáo sư Greeni Maheshwari, giảng viên ngành Quản trị tại Đại học RMIT Việt Nam, nhận định: Trong bối cảnh tổng kim ngạch thương mại của Việt Nam vượt 930 tỷ USD vào năm 2025, ngày càng nhiều doanh nghiệp thiết lập quan hệ kinh doanh với đối tác quốc tế mà chưa từng gặp trực tiếp. Nếu không được kiểm soát hiệu quả, các rủi ro này có thể ảnh hưởng đến sự ổn định tài chính, làm suy giảm niềm tin kinh doanh và cản trở quá trình mở rộng thị trường.
Các hành vi gian lận trong xuất nhập khẩu không còn dừng lại ở giả mạo giấy tờ, lừa đảo thanh toán hay mạo danh đối tác như trước. Sự phát triển của số hóa và AI tạo ra những hình thức lừa đảo mới, có khả năng thao túng lòng tin ở quy mô lớn. Theo bà Maheshwari, đối tượng lừa đảo có thể sử dụng AI để tạo email chuyên nghiệp, xây dựng hồ sơ doanh nghiệp giả mạo, thậm chí sao chép giọng nói và hình ảnh của lãnh đạo doanh nghiệp nhằm tạo dựng sự tin cậy.
Doanh nghiệp nhỏ và vừa dễ bị tổn thương
Các doanh nghiệp nhỏ và vừa của Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào giao dịch qua email, tài liệu điện tử và đàm phán từ xa. Điều này tạo điều kiện cho các hình thức lừa đảo như email giả mạo do AI tạo ra, giả mạo tên miền hoặc xâm nhập kênh liên lạc chính thức. Bà Maheshwari cho biết: 'Các đối tượng lừa đảo giờ đây có thể sao chép danh tính nhà cung cấp gần như hoàn hảo, khiến nhiều dấu hiệu cảnh báo truyền thống không còn hiệu quả'.
Thực tế quốc tế cho thấy thủ đoạn này liên tục biến đổi. Tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), một số đối tượng đã mạo danh doanh nghiệp hợp pháp bằng cách sử dụng giấy phép kinh doanh và địa chỉ thật, sau đó chuyển hướng thanh toán sang tài khoản ngân hàng hoặc nền tảng ký quỹ giả trước khi biến mất. Bên cạnh đó, các cuộc tấn công chuyển hướng thanh toán cũng gia tăng, khi đối tượng xâm nhập vào chuỗi email, theo dõi giao dịch và thay đổi thông tin tài khoản ngân hàng ở giai đoạn cuối để chiếm đoạt tiền.
Quản trị rủi ro trong thời đại AI
Bà Maheshwari cho rằng doanh nghiệp cần vượt ra khỏi các phương thức quản trị rủi ro truyền thống và xây dựng hệ thống phòng vệ phù hợp với môi trường thương mại số. Doanh nghiệp cần chú ý đến các dấu hiệu cảnh báo như hồ sơ đối tác không thể xác minh độc lập, yêu cầu thanh toán bất thường, áp lực hoàn tất giao dịch gấp hoặc điểm không nhất quán trong chứng từ thương mại. Tuy nhiên, các dấu hiệu này ngày càng khó nhận diện khi AI có thể tạo ra tài liệu và danh tính giả với mức độ chân thực cao.
Để giảm thiểu rủi ro, chuyên gia RMIT khuyến nghị doanh nghiệp triển khai hệ thống xác minh nhiều lớp, bao gồm: xác minh đối tác qua nguồn độc lập thay vì chỉ dựa vào email; yêu cầu xác nhận từ nhiều bên khi thay đổi thông tin thanh toán; sử dụng nền tảng giao dịch an toàn; tăng cường đào tạo nhân viên về các hình thức giả mạo ứng dụng AI. Đối với giao dịch giá trị lớn, doanh nghiệp nên ưu tiên phương thức thanh toán an toàn như thư tín dụng (L/C) hoặc dịch vụ ký quỹ đã được xác thực.
Cần hệ sinh thái phòng chống gian lận từ cơ quan quản lý
Theo bà Maheshwari, nỗ lực của từng doanh nghiệp là cần thiết nhưng chưa đủ. Vai trò của Chính phủ và cơ quan quản lý ngày càng quan trọng khi các hình thức gian lận thương mại sử dụng AI tiếp tục gia tăng. Bà đề xuất đẩy mạnh chương trình nâng cao nhận thức, hoàn thiện khung pháp lý cho thương mại xuyên biên giới và tăng cường hợp tác quốc tế trong giải quyết tranh chấp, truy vết tội phạm.
Một giải pháp quan trọng khác là xây dựng cơ sở dữ liệu đối tác đã được xác thực để hỗ trợ doanh nghiệp kiểm tra độ tin cậy của khách hàng và nhà cung cấp quốc tế. Trong bối cảnh AI có thể dễ dàng tạo ra danh tính giả, tài liệu giả và kênh liên lạc giả mạo, Chính phủ cần thúc đẩy tiêu chuẩn xác minh số, cơ chế chia sẻ thông tin và hệ thống cảnh báo sớm về các mối đe dọa mới.
Ngoài ra, đầu tư vào hệ thống phát hiện gian lận ứng dụng AI có thể giúp nhận diện các mô hình giao dịch bất thường, tài liệu bị làm giả hoặc luồng thanh toán đáng ngờ. Các nền tảng cho phép doanh nghiệp, tổ chức tài chính và hiệp hội ngành nghề chia sẻ thông tin, báo cáo gian lận sẽ góp phần nâng cao khả năng phòng vệ của toàn bộ hệ sinh thái thương mại. Bà Maheshwari nhấn mạnh: 'Trong kỷ nguyên AI, các cơ quan quản lý cũng cần áp dụng các phương thức quản lý dựa trên công nghệ. Chỉ khi doanh nghiệp và cơ quan quản lý cùng nâng cao năng lực số, rủi ro từ các hình thức gian lận thương mại mới có thể được kiểm soát hiệu quả'.
