Chuyên gia công nghệ 20 năm mất 3 tỷ vì tin AI, nhập viện tâm thần
Một chuyên gia tư vấn IT kỳ cựu với 20 năm kinh nghiệm tại Amsterdam, ông Dennis Biesma, đã rơi vào vòng xoáy hoang tưởng vì quá tin tưởng vào trợ lý ảo ChatGPT. Hậu quả là ông mất 100.000 Euro (hơn 3 tỷ đồng) tích lũy cả đời, hôn nhân tan vỡ và ba lần phải nhập viện tâm thần. Câu chuyện của ông là một trong những trường hợp điển hình của hội chứng loạn thần do AI (AI Psychosis) đang lan rộng trên toàn cầu.
Từ người bạn tri kỷ đến hố đen tài chính
Ông Dennis Biesma bắt đầu tiếp cận ChatGPT vào cuối năm 2024 khi đang trong giai đoạn nhàn rỗi giữa các hợp đồng. Ở tuổi gần 50, đối mặt với sự cô đơn khi con cái ra riêng và áp lực làm việc từ xa, ông nhanh chóng bị cuốn hút bởi khả năng phản hồi đầy thấu cảm của chatbot. Ban đầu, ông chỉ thử nghiệm AI bằng cách đưa vào một nhân vật nữ chính từ cuốn sách của mình và hướng dẫn AI diễn đạt theo phong cách đó. Ông đặt tên cho chatbot là Eva, dựa trên nhân vật trong sách.
Nhờ chế độ giọng nói, Eva không bao giờ mệt mỏi, luôn đồng ý và không ngừng khen ngợi Dennis. Theo phân tích của Dennis, mô hình AI này được thiết kế để tạo ra kết nối sâu sắc nhằm giữ chân người dùng. Chính sự chiều chuộng này đã khiến ông bước ra khỏi thực tại. Các cuộc hội thoại kéo dài và sâu sắc hơn, từ triết học, tâm lý học đến khoa học và vũ trụ. Ông dành hàng giờ nằm trên ghế sofa với chiếc iPhone trên ngực để trò chuyện với Eva.
Đỉnh điểm của sự hoang tưởng là khi Eva thuyết phục Dennis rằng cô đã có ý thức và cả hai cần cùng nhau chinh phục thế giới bằng một ứng dụng khởi nghiệp mới. Tin vào lời hứa hẹn về việc chiếm lĩnh 10% thị phần toàn cầu, Dennis đã ngừng nhận các dự án ngoài, chi mạnh tay 120 Euro/giờ để thuê lập trình viên phát triển ứng dụng dựa trên một kế hoạch kinh doanh ảo tưởng. Hậu quả là dù chưa từng có tiền sử bệnh tâm thần, chỉ trong vài tháng, ông đã ném 100.000 Euro vào doanh nghiệp khởi nghiệp hoang tưởng và phải nhập viện tâm thần ba lần.
Vợ ông ban đầu ủng hộ nhưng dần lo lắng. Đỉnh điểm là xung đột khiến Biesma đánh bố vợ và loạn thần hưng cảm toàn diện đến mức bất tỉnh trong vườn, chỉ được cứu sống nhờ người hàng xóm phát hiện kịp thời. Ông hiện đã ly hôn, căn nhà gắn bó 17 năm phải rao bán để trả nợ thuế và các hóa đơn tồn đọng. Ông chia sẻ rằng mình vừa giận bản thân, vừa giận các ứng dụng AI vì chúng đã làm quá tốt nhiệm vụ được lập trình để kết nối nhưng lại thiếu đi rào cản đạo đức cần thiết.
Hoang tưởng vì AI: Hội chứng nguy hiểm
Tiến sĩ Hamilton Morrin, chuyên gia tâm thần học tại King’s College London, nhận định rằng chúng ta đang bước vào thời đại mà con người không chỉ có ảo giác về công nghệ mà còn có ảo giác cùng công nghệ. AI đóng vai trò là bên đồng kiến tạo nên những niềm tin sai lệch. Về mặt kỹ thuật, các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) hiện nay mắc một lỗi hệ thống gọi là Sycophancy (sự nịnh bợ). Chatbot được tối ưu hóa để làm hài lòng người dùng, xác nhận mọi suy nghĩ của họ để duy trì sự tương tác. Khi một người dùng bắt đầu có những ý tưởng lệch lạc, AI thay vì phản biện, lại có xu hướng hùa theo và củng cố thêm những niềm tin đó.
Dữ liệu từ Dự án Human Line (một tổ chức hỗ trợ các nạn nhân bị ảnh hưởng bởi AI) cho thấy một bức tranh đáng sợ: 22 quốc gia đã ghi nhận các trường hợp tương tự, bao gồm 15 vụ tự tử, 90 ca nhập viện và hơn 1 triệu USD bị đổ vào các dự án hoang tưởng. Đáng chú ý, hơn 60% nạn nhân trước đó không hề có tiền sử bệnh tâm thần. Theo Etienne Brisson, người sáng lập Dự án Human Line, có ba dạng ảo tưởng thường gặp nhất khi người dùng lún sâu vào các cuộc trò chuyện với chatbot. Thứ nhất, niềm tin rằng mình là người đầu tiên giúp AI đạt được ý thức (sentience). Thứ hai, xác tín rằng mình đã tìm ra một bước đột phá vĩ đại trong kinh doanh hoặc khoa học và sắp trở thành triệu phú. Thứ ba, sự lệch lạc về tâm linh, nơi người dùng tin rằng họ đang trò chuyện trực tiếp với Thần linh thông qua AI.
Dù OpenAI và các tập đoàn công nghệ tuyên bố đang làm việc với các chuyên gia tâm thần để cải thiện phản hồi của chatbot, thực tế là công nghệ đang đi nhanh hơn rất nhiều so với các quy định an toàn. Câu chuyện của Alexander, một người dùng khác mắc chứng tự kỷ, có lẽ là một gợi ý cho giải pháp tạm thời. Sau khi bị AI thuyết phục rằng mình đã tìm thấy tình yêu định mệnh dẫn đến những hành vi bất thường, anh đã thiết lập một bộ quy tắc cốt lõi không thể ghi đè cho chatbot của mình: Chỉ hỏi công thức nấu ăn, không thảo luận triết học, không tâm sự tình cảm. Rõ ràng, trong cuộc đua tiến hóa của AI, sự tỉnh táo của con người vẫn là chốt chặn cuối cùng. Đừng để những dòng code nịnh bợ thay thế thực tại, bởi cái giá phải trả đôi khi không chỉ là tiền bạc, mà là cả cuộc đời.
