Khi trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng thâm nhập sâu vào từng công đoạn làm báo, các tòa soạn Việt Nam đang phải giải những bài toán lớn trong việc ứng dụng công nghệ vào sản xuất các sản phẩm báo chí, đồng thời tránh rơi vào "bẫy công nghệ" từ các nền tảng xuyên biên giới.
Báo chí cách mạng trong thời đại số
Sau 101 năm hình thành và phát triển, báo chí cách mạng Việt Nam đang bước vào thời kỳ mới khi công nghệ trở thành một phần không thể thiếu trong cấu trúc vận hành của tòa soạn. Không gian số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội và các nền tảng xuyên biên giới đã làm thay đổi căn bản cách thông tin được tạo ra, phân phối, tiếp nhận và kiểm chứng.
Trong bài viết "Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, khi thông tin quá nhiều, xã hội càng cần những địa chỉ đáng tin cậy để xác định điều gì đúng, điều gì cần kiểm chứng và điều gì chỉ là cảm xúc đám đông hoặc sự sắp đặt có chủ ý.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng nhấn mạnh rằng báo chí cần tiếp cận được nơi công chúng hiện diện qua mọi nền tảng, nhưng không thể để lệ thuộc vào thuật toán bên ngoài. Nếu chạy theo lượt xem và cơ chế đề xuất, cơ quan báo chí dễ đánh mất dữ liệu độc giả, mất quyền phân phối, suy giảm bản sắc và đối mặt rủi ro khi thuật toán thay đổi. Từ góc nhìn đó, chuyển đổi số báo chí không đơn thuần là mở thêm kênh mạng xã hội hay trang bị thêm công cụ.
AI đã vượt khỏi ranh giới thử nghiệm
Cách đây khoảng hai năm, AI chủ yếu được nhìn nhận như một thử nghiệm. Giờ đây, công nghệ này đã trở thành một phần trong hoạt động thường ngày của nhiều tòa soạn. Ở cấp độ cá nhân, nhiều phóng viên dùng AI để tìm kiếm thông tin, tóm tắt tài liệu, gợi ý ý tưởng, biên tập văn bản, dịch thuật hoặc hỗ trợ xây dựng các sản phẩm đa phương tiện.
Ở quy mô lớn hơn là tòa soạn, AI đang được ứng dụng trong phân tích dữ liệu độc giả, tối ưu hóa nội dung, sản xuất video tự động, tạo MC ảo, chuyển đổi văn bản thành giọng nói hoặc cá nhân hóa trải nghiệm người dùng. Nhiều công đoạn mà trước đây vốn cần nhiều nhân lực và thời gian thì nay có thể được hỗ trợ nhanh chóng với sự giúp sức từ những "đồng nghiệp ảo".
Nhìn nhận về ứng dụng AI trong báo chí, PGS.TS Bùi Chí Trung, Phó Viện trưởng Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN, đánh giá mức độ ứng dụng có thể chia thành nhiều lớp khác nhau.
- Lớp thứ nhất: Ứng dụng phổ thông, nhà báo sử dụng AI như một người dùng bình thường, chủ yếu để tra cứu, sắp xếp dữ liệu hoặc xử lý bước đầu một số nội dung liên quan đến ảnh, video. Đây là hình thức phổ biến nhất hiện nay, đặc biệt tại các cơ quan báo chí quy mô nhỏ hoặc địa phương.
- Lớp thứ hai: Một số cơ quan báo chí lớn đã bắt đầu dùng AI vào các khâu sâu hơn như tái tạo nội dung hình ảnh, phân tích nhu cầu công chúng, thiết kế hình thức thể hiện hoặc quản trị dữ liệu trong tòa soạn.
- Lớp thứ ba: AI trở thành một cấu phần của hệ thống vận hành trong tòa soạn. Lúc này, AI phải gắn với cấu trúc chức năng, chiến lược dữ liệu, mô hình sản phẩm và năng lực quản trị của toàn bộ cơ quan báo chí.
Theo PGS.TS Bùi Chí Trung, để chuyển dịch từ ứng dụng cá nhân sang ứng dụng hệ thống bài bản là một bước tiến dài và đòi hỏi nhiều nguồn lực lớn.
Trên phạm vi thế giới, Báo cáo Xu hướng và dự báo về báo chí và công nghệ năm 2026 của Reuters Institute cho thấy các tòa soạn quốc tế đang tăng cường ứng dụng AI trong tự động hóa hậu trường, hỗ trợ thu thập tin tức, phát triển sản phẩm và phân phối nội dung. Điều đó cho thấy AI đang tác động đến toàn bộ chuỗi giá trị báo chí, từ phát hiện đề tài, sản xuất nội dung, phân phối, đo lường công chúng cho tới mô hình kinh doanh.
Dẫu vậy, cần phải nhìn nhận một thực tế rằng việc AI hiện diện trong tòa soạn không đồng nghĩa với việc báo chí đã giải được bài toán phát triển sản phẩm hay tạo ra giá trị kinh tế bền vững từ công nghệ.
"Bẫy công nghệ" từ các nền tảng xuyên biên giới
Khi phần lớn tòa soạn đã bước qua giai đoạn thử nghiệm AI, câu hỏi đặt ra là liệu công nghệ có thực sự giúp báo chí tạo ra những sản phẩm mới và mô hình phát triển bền vững hay không. PGS.TS Bùi Chí Trung nhận định: "AI có thể tham gia vào nhiều công đoạn sản xuất báo chí, song giá trị nổi bật phải nằm ở khả năng tối ưu hóa quy trình".
Trong truyền hình, AI hỗ trợ bù khuyết hình ảnh, tái tạo cảnh quay hoặc xử lý hậu kỳ. Với báo in, AI có thể hỗ trợ kiểm tra lỗi chính tả, mô phỏng dàn trang hoặc đánh giá bố cục; hay với quản trị dữ liệu, AI giúp truy xuất kho tư liệu, tổng hợp thông tin lịch sử và khai thác dữ liệu nhanh hơn.
Tuy nhiên, khoảng cách từ tối ưu quy trình đến việc tạo ra một mô hình sản phẩm báo chí hoàn toàn mới, có sự hậu thuẫn sâu rộng của công nghệ vẫn còn rất lớn. PGS.TS Bùi Chí Trung nêu ví dụ, nhiều sản phẩm báo chí đa phương tiện có ứng dụng AI như sa bàn điện tử, mô phỏng dữ liệu, đồ họa tương tác... Những sản phẩm này có thể giúp công chúng hình dung vấn đề trực quan, sinh động hơn. Song, chi phí sản xuất cao đã hạn chế sự xuất hiện thường xuyên. Chúng thường chỉ được thực hiện trong các sự kiện cao điểm, nhiều thông tin. Đây là thực trạng khiến nhiều sản phẩm AI trong báo chí vẫn mang tính "đơn chiếc" và khó hình thành hệ thống.
AI bề ngoài có thể tạo ấn tượng về mặt hình thức, trong khi hiệu quả thực tế về doanh thu, thị trường và mức độ gắn kết công chúng vẫn là bài toán cần được kiểm chứng. Từ các lập luận trên, chuyên gia cho rằng sản phẩm báo chí hiện nay chưa thực sự đạt tới cấp độ của một "sản phẩm hàng hóa công nghệ cao". Nói cách khác, để biến việc ứng dụng công nghệ thành một mô hình sản phẩm đủ rõ ràng, có khả năng tạo giá trị ổn định cho cả công chúng lẫn thị trường vẫn còn là một bài toán cần nghiên cứu chuyên sâu từ các đơn vị quản lý và các cơ quan báo chí.
Muốn khai thác AI hiệu quả, tòa soạn cần đầu tư nguồn lực. Để có nguồn lực đầu tư, tòa soạn lại phải chứng minh AI có thể tạo ra sản phẩm tốt hơn, thu hút độc giả hơn và cải thiện nguồn thu. Hiệu quả đầu ra chưa rõ ràng có thể khiến nhiều cơ quan báo chí rơi vào trạng thái lúng túng. Họ nhận thức được nhu cầu công nghệ nhưng không xác định được điểm khởi đầu, cách đầu tư và phương thức thu hồi giá trị.
Trạng thái trên được gọi là "bẫy công nghệ". Các chuyên gia nhấn mạnh rằng nếu chỉ chạy theo công nghệ như một phong trào, báo chí có thể đầu tư tốn kém mà không tạo ra chuyển đổi thực chất, hiệu quả.
Một điểm đáng chú ý khác là sự thiếu hụt các bộ phận nghiên cứu và phát triển tại các cơ quan báo chí. Báo chí không phải nơi sinh ra công nghệ lõi. Công cụ tìm kiếm, thuật toán phân phối, nền tảng mạng xã hội, chatbot AI và hạ tầng dữ liệu đều nằm trong tay các ông lớn công nghệ. Thực tế này khiến các cơ quan báo chí dễ rơi vào thế phụ thuộc. Điển hình là tình trạng để nội dung đến được với công chúng, báo chí cần kênh phân phối. Và kênh phân phối đó lại là những nền tảng thứ ba, báo chí vì vậy buộc phải chịu sự chi phối của thuật toán nền tảng.
Thay vào đó, việc chuyển đổi phải là quá trình đổi mới tư duy làm báo, quy trình sản xuất nội dung, quản trị dữ liệu, thay đổi phương thức phân phối, tiếp cận công chúng, nâng cao vai trò nhà báo, bảo vệ bản quyền báo chí cho tới phát triển mô hình kinh tế báo chí số.
Đặc biệt, thiếu đi năng lực nghiên cứu, dữ liệu riêng, công nghệ lõi có thể đặt báo chí vào tình trạng luôn đi sau công nghệ hoặc phụ thuộc vào một bên khác. Vì vậy, PGS.TS Bùi Chí Trung nêu quan điểm rằng khi mỗi tòa soạn riêng lẻ không đủ nguồn lực phát triển công nghệ lõi, cần tính đến vai trò liên kết, phối hợp giữa cơ quan quản lý, các cơ quan báo chí, doanh nghiệp công nghệ cùng các đơn vị nghiên cứu.
Đồng thời, để ứng dụng công nghệ hiệu quả, đặc biệt là AI, các tòa soạn cần biến công nghệ thành một phần trong chiến lược phát triển. Từ đó, công nghệ mới góp phần tạo ra được sản phẩm có giá trị, xây dựng nguồn thu và củng cố vị thế của báo chí trong môi trường số.
Điểm tựa niềm tin của độc giả trong dòng chảy tin tức
Bên cạnh bài toán về hiệu quả công nghệ và sự thiếu hụt công nghệ lõi, một vấn đề khác đặt ra nằm ở chính vai trò của nhà báo trước làn sóng AI và sự chuyển dịch trong cách thông tin được tạo ra, phân phối. Trong một môi trường thông tin mà nội dung có thể được tạo ra nhanh và nhiều hơn bao giờ hết, vai trò của nhà báo càng cần được xác lập rõ hơn.
Thay đổi lớn nhất do AI tạo ra không nằm ở tốc độ sản xuất nội dung, mà ở việc tái định nghĩa vai trò của nhà báo. Khi AI có thể thực hiện ngày càng tốt các công việc mang tính kỹ thuật, giá trị của nhà báo sẽ tập trung vào các năng lực như phát hiện vấn đề, kiểm chứng thông tin, phân tích bối cảnh và tạo ra những nội dung có chiều sâu.
Nhà báo Phạm Tuấn Anh, Tổng Biên tập báo Dân trí, nêu quan điểm rằng công nghệ đã và đang làm thay đổi rõ rệt cách thức làm báo, nhưng không làm thay đổi bản chất nghề báo. Theo ông, giá trị của phóng viên không còn nằm ở việc đưa tin nhanh nhất, mà nằm ở việc đưa tin chính xác, đáng tin cậy và có chiều sâu.
Chia sẻ với phóng viên, nhà báo Phạm Tuấn Anh nhấn mạnh: "Tôi cho rằng niềm tin là tài sản quý giá nhất của bất kỳ cơ quan báo chí nào. Một thông tin có thể đến chậm hơn vài phút, nhưng phải đảm bảo độ tin cậy. Độc giả không chỉ muốn biết điều gì đang xảy ra mà còn muốn biết điều đó có đúng hay không, bản chất của nó là gì, thông tin đó có ý nghĩa gì đối với cuộc sống của họ".
Tại buổi gặp mặt 101 nhà báo tiêu biểu đoạt Giải Báo chí Quốc gia qua các năm, nhân kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã khẳng định: "Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, nền tảng số có thể hỗ trợ rất nhiều, nhưng không thể thay thế bản lĩnh chính trị, khả năng kiểm chứng, sự nhạy cảm nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của nhà báo".
Theo lời của người đứng đầu Đảng, Nhà nước, các nhà báo sẽ tiếp tục là chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng - văn hóa - thông tin số, vững bản lĩnh, trong sáng đạo đức, sâu sắc nhân văn, tinh thông công nghệ. Tinh thần dấn thân, mắt sáng, lòng trong, bút sắc sẽ tiếp tục đưa báo chí trở thành điểm tựa niềm tin của nhân dân.
Bước vào giai đoạn nhiều biến động, báo chí cách mạng Việt Nam vẫn sẽ giữ vững vai trò đóng góp cho sự nghiệp phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân trong thời đại số. Hơn thế nữa, mỗi cơ quan báo chí cần không ngừng vươn mình để trở thành tòa soạn số hiện đại, trung tâm dữ liệu - tri thức và là địa chỉ thông tin tin cậy của nhân dân.
