Trong hơn một thế kỷ qua, mỗi bước tiến của công nghệ truyền thông đều làm thay đổi diện mạo của báo chí. Máy in đưa thông tin đến đông đảo công chúng. Phát thanh rút ngắn khoảng cách không gian. Truyền hình đưa hình ảnh trực tiếp đến từng gia đình. Internet phá bỏ gần như mọi rào cản trong việc sản xuất và lan truyền thông tin. Mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều đặt báo chí trước những thách thức mới, nhưng đồng thời cũng mở ra những cơ hội phát triển mới.
Tuy nhiên, trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra một tình huống khác biệt về chất. Nếu những công nghệ trước đây chủ yếu thay đổi cách thức truyền tải thông tin, thì AI đang bắt đầu tác động vào chính quá trình tạo ra thông tin. Lần đầu tiên trong lịch sử, con người không còn là chủ thể duy nhất sản xuất nội dung. Một mô hình AI có thể viết bài báo, dựng hình ảnh, tạo video, mô phỏng giọng nói, xây dựng nhân vật và kể lại một sự kiện chưa từng tồn tại với mức độ chân thực khiến nhiều người khó phân biệt thật giả.
Chỉ trong vài năm ngắn ngủi, AI tạo sinh đã đưa nhân loại bước vào một thời đại mới, nơi thông tin không còn là nguồn lực khan hiếm. Ngược lại, thế giới đang đối mặt với sự dư thừa chưa từng có của thông tin. Mỗi ngày có hàng tỷ nội dung mới được tạo ra. Mỗi cá nhân có thể trở thành một "nhà xuất bản". Mỗi thiết bị kết nối internet có thể trở thành một trung tâm phát tán thông tin. Chúng ta đang sống trong một đại dương dữ liệu mà ở đó, khó khăn lớn nhất không còn là tiếp cận thông tin, mà là xác định đâu là thông tin đáng tin cậy.
Điều đáng chú ý là AI không chỉ tạo ra nhiều thông tin hơn. AI đang làm thay đổi bản chất của môi trường thông tin. Trước đây, những sai lệch thông tin thường xuất phát từ hạn chế của con người. Ngày nay, AI có thể tạo ra những hình ảnh chưa từng được chụp, những đoạn ghi âm chưa từng được ghi lại, những cuộc đối thoại chưa từng diễn ra và những sự kiện chưa từng tồn tại. Không chỉ nội dung bị làm giả; toàn bộ bối cảnh, cảm xúc, nhân vật và câu chuyện cũng có thể được mô phỏng một cách hoàn chỉnh. Điều đó khiến nhân loại đứng trước một nghịch lý mới: Càng có nhiều thông tin, con người càng khó xây dựng những nhận thức chung đáng tin cậy. Càng có nhiều công cụ hỗ trợ nhận thức, xã hội càng đối mặt với nguy cơ phân mảnh nhận thức. Và chính trong thời điểm ấy, chúng ta bắt đầu nhận ra một điều tưởng như quen thuộc nhưng thực chất lại rất mới: điều xã hội cần nhất không phải là thêm thông tin, mà là thêm niềm tin.
Có lẽ đây là lúc cần nhìn lại bản chất của báo chí. Trong một thời gian dài - lúc mà toàn xã hội còn khan hiếm thông tin, khi nói đến báo chí, chúng ta thường nghĩ đến chức năng thông tin, tuyên truyền, giáo dục, phản biện xã hội; là cơ quan ngôn luận của Đảng và Nhà nước; là diễn đàn của nhân dân. Tất cả những chức năng đó vẫn giữ nguyên giá trị. Nhưng xã hội số và AI đang bổ sung cho báo chí một vai trò đặc biệt mà trước đây chúng ta chưa nhận thức đầy đủ. Nếu trong thời đại thông tin khan hiếm, báo chí giúp xã hội biết điều gì đang diễn ra, thì trong thời đại thông tin dư thừa, báo chí phải giúp xã hội tiếp cận những nguồn thông tin đáng tin cậy để từ đó hình thành nhận thức chung. Đó không phải là sự thay đổi về nghiệp vụ. Đó là sự mở rộng về sứ mệnh.
Trong nhiều lĩnh vực, AI có thể thay thế một phần công việc của con người. AI có thể tổng hợp thông tin nhanh hơn, phân tích dữ liệu lớn tốt hơn, viết những bản tin đơn giản nhanh hơn. Nhưng AI có một giới hạn căn bản: AI không chịu trách nhiệm về những tác động xã hội của thông tin mà nó tạo ra. AI không có trách nhiệm nghề nghiệp. AI không có trách nhiệm công dân. Trong khi đó, trách nhiệm ấy chính là nền tảng tồn tại của báo chí. Một bài báo không chỉ được đánh giá bằng lượng thông tin chứa đựng trong đó. Giá trị lớn nhất của một tác phẩm báo chí nằm ở cam kết của người làm báo đối với độ tin cậy của thông tin, đối với lợi ích công cộng và đối với trách nhiệm xã hội. Mỗi dòng chữ được công bố không đơn thuần là dữ liệu; đó là sự bảo chứng của một quy trình kiểm chứng, của uy tín nghề nghiệp và của trách nhiệm trước cộng đồng.
Đây chính là lý do AI không làm báo chí trở nên lỗi thời như nhiều người lo ngại. Trái lại, AI đang làm cho vai trò của báo chí trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Trong một thế giới mà mọi người đều có thể tạo ra nội dung, điều đáng quý không còn là khả năng sản xuất nội dung. Trong một thế giới mà thông tin có thể được tạo ra vô hạn với chi phí gần bằng không, giá trị không còn nằm ở số lượng thông tin. Giá trị chuyển sang một thứ khó tạo ra hơn rất nhiều: sự tin cậy. Uy tín không thể được lập trình. Niềm tin không thể được sinh ra từ thuật toán. Một xã hội có thể sở hữu những công nghệ tiên tiến nhất, nhưng vẫn cần những thiết chế có khả năng tạo dựng niềm tin xã hội và duy trì nền tảng nhận thức chung.
Nhìn từ góc độ phát triển quốc gia, ý nghĩa của báo chí trong kỷ nguyên AI còn vượt ra ngoài phạm vi thông tin và truyền thông. Trong nhiều thập niên qua, chúng ta thường nhấn mạnh các nguồn lực như vốn tài chính, vốn con người, khoa học công nghệ hay tài nguyên thiên nhiên. Tuy nhiên, kinh nghiệm phát triển của nhiều quốc gia cho thấy còn tồn tại một loại nguồn lực đặc biệt khác: vốn xã hội. Vốn xã hội là tổng hòa của niềm tin, các chuẩn mực hợp tác, các mối liên kết cộng đồng và khả năng hành động tập thể của xã hội. Một quốc gia có thể thiếu tài nguyên nhưng vẫn phát triển nếu sở hữu vốn xã hội dồi dào. Ngược lại, một xã hội giàu có về vật chất nhưng nghèo nàn về niềm tin sẽ phải trả giá bằng chi phí hợp tác cao, sự phân mảnh nhận thức và sự suy giảm động lực phát triển.
Chính ở điểm này, AI đặt ra một thách thức chưa từng có. Khi thông tin sai lệch có thể được tạo ra với chi phí gần như bằng không và lan truyền với tốc độ cấp số nhân, điều bị ảnh hưởng không chỉ là chất lượng thông tin. Điều bị tác động sâu xa hơn là niềm tin xã hội. Bởi khi người dân không còn biết tin vào đâu, niềm tin giữa người với người suy giảm; niềm tin vào các thiết chế bị thử thách; khả năng hợp tác xã hội bị bào mòn. Và khi vốn xã hội suy giảm, mọi nguồn lực phát triển khác cũng bị ảnh hưởng theo.
Trong bối cảnh ấy, báo chí cách mạng không chỉ là người cung cấp thông tin hay định hướng dư luận. Báo chí đang góp phần gìn giữ và tái tạo vốn xã hội của đất nước. Mỗi thông tin được kiểm chứng cẩn trọng, mỗi hiện tượng được phản ánh khách quan, mỗi vấn đề được phân tích thấu đáo đều góp phần củng cố niềm tin xã hội. Nói cách khác, báo chí không chỉ sản xuất thông tin; báo chí đang góp phần bồi đắp một trong những nguồn lực phát triển quan trọng nhất của quốc gia: niềm tin.
Nhìn từ góc độ ấy, AI không làm báo chí suy yếu. AI đang buộc báo chí trở về với giá trị cốt lõi nhất của mình. Điều mà xã hội cần nhất trong kỷ nguyên AI không phải là thêm thông tin. Điều xã hội cần nhất là những chủ thể có đủ uy tín, năng lực và trách nhiệm để giúp hình thành nhận thức chung và củng cố niềm tin xã hội. Và đó chính là nơi báo chí cách mạng bước vào một vai trò mới.
Trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, báo chí cách mạng chưa bao giờ chỉ là đơn thuần một nghề nghiệp. Báo chí luôn gắn với những nhiệm vụ lớn lao của đất nước. Trong những năm tháng đấu tranh giành độc lập dân tộc, báo chí góp phần thắp lên niềm tin chiến thắng. Trong công cuộc đổi mới, báo chí đồng hành cùng quá trình phát triển đất nước, mở rộng dân chủ và củng cố đồng thuận xã hội. Hôm nay, khi không gian xã hội mở rộng sang môi trường số, khi thuật toán tham gia định hình nhận thức và AI tham gia sản xuất thông tin, báo chí tiếp tục được lịch sử giao cho một nhiệm vụ mới: góp phần duy trì nền tảng nhận thức chung của xã hội trong môi trường số.
Nếu thế kỷ XX đặt ra yêu cầu bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, thì thế kỷ XXI đang đặt ra yêu cầu bảo vệ chủ quyền nhận thức. Nếu trước đây báo chí góp phần thống nhất ý chí và hành động, thì hôm nay, báo chí còn góp phần duy trì những nền tảng nhận thức chung để xã hội có thể đối thoại, hợp tác và phát triển. Và chính từ đây, chúng ta cũng nhìn thấy rõ hơn vai trò của các thiết chế tư tưởng, tuyên giáo và truyền thông trong hệ thống chính trị. Trong một thế giới mà thông tin có thể bị bóp méo, cảm xúc có thể bị thao túng và nhận thức có thể bị dẫn dắt bởi thuật toán, nhiệm vụ của các thiết chế này không còn dừng lại ở việc truyền tải chủ trương, đường lối hay định hướng dư luận theo nghĩa truyền thống. Ở một tầng sâu hơn, đó là nhiệm vụ góp phần bảo vệ nền tảng nhận thức chung của xã hội, củng cố niềm tin xã hội và gìn giữ những giá trị cốt lõi tạo nên sự gắn kết cộng đồng.
Có thể nói, AI đang vô tình phát lộ ra giá trị sâu xa nhất của báo chí Cách mạng. Đó không phải là tốc độ. Không phải công nghệ. Cũng không phải khả năng sản xuất thông tin. Đó là khả năng cung cấp thông tin đáng tin cậy, góp phần hình thành nhận thức chung, củng cố niềm tin xã hội và từ đó bồi đắp vốn xã hội của quốc gia. Càng bước sâu vào kỷ nguyên AI, chúng ta càng nhận ra rằng cuộc cạnh tranh quan trọng nhất không phải là cuộc cạnh tranh về công nghệ. Đó là cuộc cạnh tranh về độ tin cậy. Không phải ai tạo ra nhiều thông tin hơn, mà ai tạo ra được nhiều niềm tin hơn.
Có thể trong tương lai, AI sẽ thông minh hơn. Thuật toán sẽ tinh vi hơn. Công nghệ sẽ tạo ra những điều mà hôm nay chúng ta chưa thể hình dung. Dữ liệu ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng của nền kinh tế số và của quản trị hiện đại. Tuy nhiên, để dữ liệu chuyển hóa thành năng lực phát triển, xã hội vẫn cần một niềm tin đủ mạnh để con người có thể hợp tác, chia sẻ và cùng hành động. Một quốc gia có thể sở hữu những công nghệ tiên tiến nhất, nhưng sẽ khó phát triển bền vững nếu đánh mất niềm tin xã hội - thành tố cốt lõi của vốn xã hội.
Bởi vậy, chừng nào xã hội còn cần một nền tảng nhận thức chung để cùng đối thoại, cùng hợp tác và cùng phát triển, chừng đó báo chí cách mạng, cùng với các thiết chế tư tưởng, tuyên giáo và truyền thông của Đảng, vẫn sẽ giữ một vai trò không thể thay thế. Đó không chỉ là một chức năng xã hội hay một nhiệm vụ chính trị. Đó còn là niềm tự hào của những người làm báo, đang góp phần gìn giữ và bồi đắp vốn xã hội - một trong những nguồn lực phát triển quý giá nhất của quốc gia trong kỷ nguyên AI.
PGS, TS, ĐBQH BẾ TRUNG ANH
