Chuyên đề báo chí vừa qua đã tổ chức hai tọa đàm chuyên sâu, tập trung vào trí tuệ nhân tạo (AI) trong tác nghiệp báo chí và bảo vệ quyền tác nghiệp của nhà báo – thực tế và giải pháp. Các buổi thảo luận xoay quanh nhận thức về rủi ro và ranh giới pháp lý, kỹ năng phòng vệ cốt lõi, cũng như vai trò của AI trong phát hiện và xác minh thông tin. Đồng thời, các chuyên gia đề xuất nhiều giải pháp chiến lược nhằm định hình tư duy và bảo vệ đội ngũ làm báo trước làn sóng công nghệ, trong đó có đề cập đến yếu tố giới và bình đẳng giới.
Chia sẻ từ các chuyên gia đầu ngành
Bà Trần Thị Khánh Hòa, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Truyền thông phát triển (RED Communication), cho biết trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc làm chủ công nghệ không chỉ giúp các tòa soạn tối ưu nguồn lực mà còn hỗ trợ phóng viên, biên tập viên thích ứng với phương thức làm truyền thông hiện đại. Bà nhấn mạnh: “Chúng tôi tổ chức các tọa đàm chuyên sâu nhằm chia sẻ kiến thức và kỹ năng liên quan đến an toàn tác nghiệp báo chí, giúp nhà báo khai thác, xác minh, sử dụng thông tin an toàn, hợp pháp, minh bạch và có trách nhiệm trong môi trường số và AI, trong đó lồng ghép cả các nội dung về giới”.
Ông Phạm Tấn Anh Vũ, Trưởng đại diện khu vực phía nam của Công ty Cổ phần Giải pháp Trí thông minh nhân tạo Việt Nam (VAIS), chuyên gia về ứng dụng công nghệ AI của người Việt, chỉ ra rằng không gian mạng hiện nay không chỉ là công cụ phân phối tin tức mà đã trở thành một chiến trường thông tin thực sự. Sự kết hợp giữa AI tạo sinh (Generative AI) và tội phạm mạng tạo ra các rủi ro mang tính hủy diệt như tấn công phi kỹ thuật (Social Engineering), mã độc tống tiền (Ransomware) và công nghệ giả mạo siêu thực (Deepfake). Ông nhấn mạnh rủi ro an toàn theo giới tính: mọi nhà báo đều có nguy cơ bị tổng hợp danh tính giả, ghép ảnh, ghép giọng nói, tạo video vi phạm để hủy hoại sự nghiệp; tấn công tài khoản mạng xã hội có lượng theo dõi lớn để phát tin giả mạo danh; nhằm vào người thân qua mạng xã hội để gây áp lực, buộc dừng điều tra. Đặc biệt, với nhà báo nữ, kẻ tấn công dùng bão ngôn từ bình luận về ngoại hình để ép họ chuyển qua tâm lý tự ti và rút lui khỏi không gian công cộng.
Giải pháp phòng thủ và khung pháp lý
Để hạn chế rủi ro bị tấn công, ông Phạm Tấn Anh Vũ đề nghị nhà báo cần có một tư duy phòng thủ hoàn toàn mới; tìm hiểu kỹ về Hệ sinh thái pháp lý mới như Luật An ninh mạng, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2026, Luật Trí tuệ nhân tạo (AI) 2025 và Bộ luật Hình sự sửa đổi 2025, nhằm nhận diện rõ bối cảnh rủi ro chung quanh.
Ông Nguyễn Đức Lam, Viện Nghiên cứu chính sách và phát triển truyền thông (Hội Truyền thông số), cho biết hiện thế giới có các công cụ điều chỉnh hành vi liên quan AI như quy tắc đạo đức, quy tắc ứng xử, hướng dẫn kỹ thuật, tiêu chuẩn, luật và quy định. Riêng ở Việt Nam, song song với việc ban hành các quy định pháp lý “cứng” mang tính bắt buộc, Chính phủ khuyến khích xây dựng và phổ biến các bộ quy tắc ứng xử về AI, trong đó có Bộ quy tắc sử dụng AI có trách nhiệm trong truyền thông số. Ông Lam nhấn mạnh trong bối cảnh AI phát triển bùng nổ, việc xác lập các quy tắc ứng xử chuẩn mực dành cho cá nhân sáng tạo nội dung trên không gian mạng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Ông cũng khuyến cáo về vai trò kiểm soát của con người liên quan tới AI: “Dù AI có thể hỗ trợ tạo ra phần lớn nội dung, con người chịu trách nhiệm cuối cùng, dù AI có dùng được nhiều mấy thì con người vẫn phải kiểm tra lần cuối trước khi đăng công khai”.
Ông Lam cũng đề cập tới sự tôn trọng phẩm giá con người và giữ gìn bản sắc văn hóa khi sử dụng AI, phê phán việc sử dụng AI tạo ảnh giả về thiên tai để “câu view” bán hàng, nhất là trong vấn đề văn hóa, xuất hiện nguy cơ “xóa mờ bản sắc” nếu lạm dụng dữ liệu AI từ phương Tây hay các quốc gia khác. Dẫn chứng, ngay trong năm 2026, các biểu tượng dân gian của năm Bính Ngọ khi dùng AI thường vẽ ngựa Trung Quốc thay vì ngựa Việt Nam do lệch lạc về dữ liệu huấn luyện. Theo ông Nguyễn Đức Lam, cần thiết phải đáp ứng và bảo đảm 8 “nguyên tắc vàng” trong sử dụng AI: tôn trọng phẩm giá con người; con người chịu trách nhiệm cuối cùng; bền vững về môi trường và văn hóa; công bằng, không phân biệt đối xử; minh bạch; đáng tin cậy; bảo vệ quyền riêng tư; tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ. “Dù đối tượng hướng đến là các cá nhân sản xuất nội dung số, nhưng các phóng viên và biên tập viên cũng hoàn toàn có thể tham khảo các nguyên tắc này để áp dụng trong tác nghiệp nếu thấy phù hợp, nhằm góp phần 'dọn rác' và xây dựng một môi trường số lành mạnh hơn”, ông Lam chỉ ra.
Giải pháp từ góc nhìn pháp luật và thực tiễn
Chương trình còn nhận được sự chia sẻ của ông Ngô Huy Toàn, nguyên Trưởng phòng báo chí, Thanh tra Bộ Thông tin và Truyền thông (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch). Ông cho biết Việt Nam là một trong số hơn 30 quốc gia có Luật Báo chí, đồng thời cũng là quốc gia sớm tiếp cận chuẩn mực cao của thế giới về báo chí, được quy định trong Luật Báo chí 1989 với quy định về không kiểm duyệt thông tin trước khi in, phát sóng. Ông Toàn đề xuất một số giải pháp nhằm đáp ứng các yêu cầu pháp luật trong bảo vệ an toàn tác nghiệp cho báo chí trong bối cảnh hiện nay: hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật; đổi mới tuyên truyền, giáo dục pháp luật để nâng cao nhận thức chung toàn xã hội về quyền tác nghiệp báo chí; xây dựng cơ chế phối hợp giữa các cơ quan liên quan trong xử lý các hành vi vi phạm quyền tác nghiệp báo chí, giữa cơ quan báo chí, hội nhà báo với cơ quan chức năng; các vụ việc vi phạm quyền tác nghiệp báo chí cần được xử lý nghiêm minh, triệt để bảo đảm tính răn đe, cảnh báo; cơ quan báo chí cần trang bị kiến thức, kỹ năng để nhà báo, phóng viên chủ động trong bảo vệ quyền tác nghiệp của mình.
Chia sẻ về “An toàn trong tác nghiệp của nhà báo”, nhà báo Đỗ Doãn Hoàng, một trong những nhà báo điều tra dày dạn kinh nghiệm, khẳng định ứng dụng công nghệ là xu thế an toàn tác nghiệp thời đại số. Ông đã chia sẻ nhiều “bí kíp” tác nghiệp an toàn, trong đó đề cập tới cả yếu tố đặc thù giới và bảo vệ giới, nhất là khi thực hiện các phóng sự điều tra từ các bài học kinh nghiệm thực chiến.
Hoạt động tiếp theo của RED Communication
Trước đó, RED Communication đã tổ chức khóa sinh hoạt chuyên đề báo chí “Báo chí dữ liệu có lồng ghép giới” (28-29/3/2026 tại Hà Nội) và dự kiến quý II-III/2026 sẽ tổ chức khóa chuyên đề “Báo chí áp dụng luật tiếp cận thông tin có lồng ghép giới”. Song song, RED Communication còn tổ chức cho các nhà báo tham gia 3 webinar trực tuyến có chủ đề liên quan nội dung của các buổi sinh hoạt chuyên đề nhằm cung cấp thêm thông tin, chia sẻ và giải đáp các thắc mắc của học viên sau mỗi khóa. Đáng chú ý, sẽ có 2 hoạt động kết nối mạng lưới báo chí trực tiếp nhằm chia sẻ, tạo cơ hội kết nối, giao lưu, chia sẻ gắn với thực tiễn hoạt động và dự án giữa các nhà báo trẻ và nhà báo/chuyên gia có kinh nghiệm.
