AI Xâm Nhập Văn Học: Nguy Cơ Đánh Mất Hạnh Phúc Sáng Tạo Và Giải Pháp Phòng Chống
Hiện tượng AI nhũng nhiễu đời sống văn học đang có nguy cơ lan rộng, không chỉ trong hoạt động văn chương mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến toàn bộ đời sống văn học. Điều này dễ dẫn đến những rắc rối phức tạp, làm suy giảm niềm tin của bạn đọc và gây ra mâu thuẫn ngay giữa những người cầm bút. Để đối phó, cần thiết phải có những chìa khóa về kỹ thuật, công nghệ, hành lang pháp lý cùng các giải pháp giáo dục, đào tạo và tuyên truyền nhằm phòng ngừa và chống lại sự xâm lấn của AI.
Vấn Nạn Đạo Văn Và Sự Tương Đồng Với AI
Không riêng gì lĩnh vực văn học, thời gian qua, vấn đề ranh giới và đạo đức trong việc sử dụng AI đã được thảo luận sôi nổi ở nhiều ngành nghệ thuật. Vấn nạn đạo văn, sao chép hay xào xáo tác phẩm của người khác thành sản phẩm của mình trong văn học, nhiếp ảnh và mỹ thuật đã tồn tại từ trước khi AI xuất hiện. Dù không hoàn toàn đồng nhất, nhưng chúng vẫn có những nét tương đồng nhất định. Nhiều vụ việc đạo tác phẩm bị phát hiện đã nhận được sự phê phán, không công nhận và đôi khi là chê cười từ giới chuyên môn và dư luận. Ngày nay, trước những sản phẩm mà nhà văn, nhà thơ đã "AI hóa", xu hướng nhìn nhận cũng không khác biệt.
Hạnh Phúc Lao Động Bị Đe Dọa Khi Lạm Dụng AI
Sáng tạo văn học nghệ thuật được coi là lĩnh vực chuyên biệt, thể hiện sâu sắc dấu ấn cá nhân của văn nghệ sĩ. Ở đó, tính riêng, độc đáo và phần tâm hồn của người nghệ sĩ cụ thể luôn được đề cao. Một tác giả khi sáng tác chính là bước vào hành trình hạnh phúc để khám phá bản thân và "giải trình" cuộc sống thông qua lăng kính của mình. Trong trường hợp sử dụng AI để hỗ trợ sáng tác, điều này sẽ là bình thường nếu chỉ dừng lại ở việc khai thác, tập hợp tài liệu như một cách tích lũy thông tin, tri thức; hoặc kiểm tra, chỉnh sửa câu chữ, chính tả như công việc biên tập, soát lỗi hợp lý. Tuy nhiên, nếu vượt quá chức năng đó và phụ thuộc, lạm dụng đến mức "ra lệnh" cho "trợ lý AI" tạo ra câu văn, lời thơ, thay mình lập luận, suy tưởng và diễn đạt, thì rõ ràng niềm hạnh phúc của lao động tự thân, dấu ấn hay bản sắc tác giả đã bị đánh mất.
Nếu bạn đọc và xã hội từng cảm thấy kỳ dị khi một tác giả vẫn hớn hở, tự hào về sản phẩm mang tên mình nhưng thực chất là "lấy, mượn, dùng" của người khác trước khi bị phát hiện, thì với trường hợp "văn nhân, thi sĩ AI" cũng tương tự. Thậm chí, nếu tác giả cung cấp cho AI các tác phẩm tự viết trước đây để AI tạo ra sản phẩm mới mang giọng điệu, văn phong được cho là của mình, không "đụng hàng" với ai, thì sản phẩm đó cũng không còn tự nhiên và không thể so sánh với những gì tác giả có thể tự viết ra. Tác giả sẽ tự hủy hoại chính mình, dù sản phẩm mang "thương hiệu mình" có chất đống lên.
Phản Ứng Từ Giới Nghệ Sĩ Và Các Cuộc Thi
Trong một cuộc gặp mặt nhiều văn nghệ sĩ tên tuổi tại Thủ đô vào cuối năm 2025, ca sĩ Tùng Dương đã tuyên bố sẽ nói không với bài hát do AI tạo ra. Đồng tình với quan điểm này, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều cho rằng những ca khúc hay bài thơ như vậy không có nhân tính. Nhiều họa sĩ uy tín như NGND - họa sĩ Lê Anh Vân, họa sĩ Đào Hải Phong trong cuộc gặp mặt cộng tác viên Ban Chuyên đề - Báo Nhân Dân trước thềm xuân Bính Ngọ 2026 cũng lạc quan chia sẻ rằng, dù biết có nơi dùng AI để sáng tác, nhưng họ không hề "sợ" một ngày nào đó "họa sĩ AI" sẽ thay thế "họa sĩ người", bởi yếu tố "người" là không thể thay thế.
Tại tọa đàm trong Ngày thơ Việt Nam 2026 do Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức, nhiều ý kiến cũng bàn về AI và tin tưởng vào sự sàng lọc khi những sản phẩm "ra lò" hàng loạt hoặc được tạo nên từ việc thu gom, cải biến những gì đã có từ trước sẽ không "thọ" được lâu dài. Cuộc thi sáng tác thơ - nhạc cuối năm 2025 của Đài Tiếng nói Việt Nam đã đưa ra quy định không nhận tác phẩm sử dụng AI. Mới hơn nữa, cuộc thi thơ và ký do Tạp chí Văn nghệ quân đội phát động tháng 2/2026 cũng thông báo không nhận những sáng tác có sự hỗ trợ hoặc tạo ra bởi AI. Những ví dụ này cho thấy cái nhìn tỉnh táo, đề phòng và bình tĩnh trước vấn nạn người viết tự "công nghệ hóa" chính mình.
Giải Pháp Pháp Lý Và Công Nghệ Để Bảo Vệ Văn Học
Tất nhiên, với sự phát triển của công nghệ và sự suy thoái trong phẩm chất, đạo đức của những ai lợi dụng, lạm dụng AI, đời sống văn học dễ phát sinh những vụ việc phức tạp, rắc rối. Do đó, không nên chỉ "kệ nó" sẽ bị sàng lọc, mà cần những chế tài và hành động phòng ngừa, kiểm soát cụ thể. Văn bản mới nhất liên quan trực tiếp đến văn học có hiệu lực từ ngày 15/2/2026 là Nghị định số 350/2025/NĐ-CP quy định về khuyến khích phát triển văn học. Dù chưa kịp có những nội dung bàn thẳng vào vấn đề AI viết, viết bằng AI, nhưng ở Điều 32 - "Chuyển đổi số, ứng dụng thành tựu khoa học và công nghệ về văn học" cũng góp phần tạo nền tảng pháp lý.
Theo đó, các tổ chức, cá nhân có phương tiện truyền thông số để phổ biến văn học có trách nhiệm thực hiện đúng quy định của pháp luật về công nghệ thông tin, an ninh mạng, sở hữu trí tuệ và pháp luật có liên quan; triển khai các giải pháp kỹ thuật, thiết lập cơ chế phối hợp, chia sẻ thông tin với cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền để kịp thời ngăn chặn, xử lý các tác phẩm văn học vi phạm. Cùng với đó, các doanh nghiệp có mạng viễn thông có trách nhiệm ngăn chặn truy cập các tác phẩm văn học vi phạm theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Như vậy, các tác phẩm vi phạm nói chung, trong đó có việc sử dụng AI nhưng vi phạm pháp luật, vi phạm những tiêu chí, quy định của các hoạt động văn chương sẽ là đối tượng bị ngăn chặn, xử lý.
Khi niềm hạnh phúc và sự tự trọng của việc tự tạo ra tác phẩm bị đánh mất, cần những con mắt tinh tường soi chiếu và chỉ rõ. Có khả năng đây sẽ là một cuộc đấu tranh lâu dài để bảo vệ đời sống văn học, giữ gìn niềm tin yêu của công chúng.
