80% lao động từ chối AI: Công cụ tăng năng suất bị quay lưng vì lo ngại hệ quả
Từng được ca ngợi là công cụ cách mạng hóa năng suất, trí tuệ nhân tạo (AI) giờ đây đang đối mặt với một nghịch lý đáng chú ý. Chính những người lao động văn phòng, đối tượng được kỳ vọng hưởng lợi nhiều nhất, lại đang âm thầm quay lưng với công nghệ này. Một thực tế mới nổi lên: khoảng 80% lực lượng lao động toàn cầu đang "né tránh" hoặc từ chối sử dụng AI trong công việc hàng ngày.
Bức tranh đảo ngược: Từ "shadow AI" đến sự từ chối
Trước đây, hiện tượng "shadow AI" - khi nhân viên tự ý sử dụng các công cụ như ChatGPT hay Claude ngoài hệ thống doanh nghiệp - từng được xem là tín hiệu tích cực. Nghiên cứu của MIT cho thấy hơn 90% nhân viên tại các công ty đã dùng chatbot cá nhân để xử lý công việc, dù thường không được phê duyệt. Họ biến những tác vụ mất hàng giờ thành vài phút, tạo ra một "nền kinh tế ngầm" nơi quản lý coi là rủi ro còn nhân viên xem là cách làm việc hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, bức tranh hiện tại đã thay đổi nhanh chóng. Khảo sát toàn cầu với 3.750 lãnh đạo và nhân viên tại 14 quốc gia do SAP thực hiện qua nền tảng WalkMe phơi bày một thực tế: 54% nhân viên đã bỏ qua công cụ AI của công ty trong 30 ngày qua để quay lại làm thủ công, và 33% chưa từng sử dụng AI. Tổng cộng, chỉ một thiểu số nhỏ chấp nhận tích hợp AI vào công việc thường xuyên.
Khoảng cách nhận thức: Lãnh đạo và nhân viên nhìn hai thực tế khác nhau
Trong khi nhân viên dè dặt, các doanh nghiệp vẫn mạnh tay chi tiêu. Ngân sách chuyển đổi số trung bình tăng 38% lên 54,2 triệu USD, nhưng 40% khoản đầu tư này không đạt hiệu quả do thất bại trong áp dụng thực tế. Khoảng cách nhận thức giữa hai phía ngày càng lớn: 61% lãnh đạo tin AI có thể xử lý các quyết định quan trọng, trong khi chỉ 9% nhân viên đồng ý. Có tới 88% lãnh đạo cho rằng công cụ đã đủ, nhưng chỉ 21% nhân viên thấy như vậy.
Steve Hanke, nhà kinh tế tại Johns Hopkins, nhận định AI chưa mang lại đột phá về năng suất như kỳ vọng. Ông lập luận nếu AI thực sự hiệu quả, năng suất lao động phải tăng rõ rệt. Ngay trong thực tế doanh nghiệp, CEO WalkMe Dan Adika tiết lộ tỷ lệ nhân viên thực sự sử dụng AI cho công việc có giá trị vẫn dưới 10%.
AI như Ferrari không người lái: Thiếu kỹ năng, dữ liệu và hạ tầng
Nhiều chuyên gia ví von AI giống như một chiếc Ferrari - mạnh mẽ nhưng vô dụng nếu không có người biết lái. Dan Adika chỉ ra vấn đề không chỉ nằm ở kỹ năng sử dụng: nhân viên thiếu khả năng "lái xe" (kỹ năng prompt), thiếu "nhiên liệu" (dữ liệu và bối cảnh), và thiếu "đường" (API hoặc hạ tầng phù hợp). Khi có công nghệ nhưng thiếu cả ba yếu tố này, hiệu quả gần như bằng không.
Brad Brown từ KPMG chia sẻ quan điểm tương tự, so sánh AI với xe F1: dù công nghệ tối tân, không có tay lái giỏi thì giá trị không thể phát huy. Hệ quả là nhân viên mất 51 ngày làm việc mỗi năm do "ma sát công nghệ", tăng 42% so với 2025, tương đương 7,9 giờ mỗi tuần bị lãng phí. Trong khi đó, Goldman Sachs ước tính AI có thể giúp tiết kiệm 40–60 phút mỗi ngày nếu sử dụng hiệu quả.
Lòng tự trọng nghề nghiệp và sự phản kháng thầm lặng
Một xu hướng mới đang hình thành: không phải lách luật để dùng AI, mà là từ chối sử dụng nó. Theo Dan Adika, nhiều nhân viên phản kháng vì "lòng tự trọng nghề nghiệp". Họ tin AI chưa đủ tốt để thay thế con người và luôn có thể tìm ra sai sót của nó, gợi nhớ hiện tượng "quiet quitting" khi nhân viên chỉ làm việc ở mức tối thiểu.
Những hạn chế như AI "ảo giác", trả lời sai hoặc thiếu chính xác cũng làm xói mòn niềm tin. Đồng thời, các động thái cắt giảm nhân sự tại Oracle hay Block bị nghi ngờ là "AI washing" - dùng AI làm lý do che giấu quyết định kinh doanh khác.
Giải pháp: Phân nhóm và đào tạo để thu hẹp khoảng cách
Giới chuyên gia nhấn mạnh vấn đề cốt lõi không nằm ở công nghệ, mà ở cách con người tiếp cận. Tại KPMG, lực lượng lao động được phân thành ba nhóm: Builders (người xây dựng), Makers (người tạo giá trị) và Power users (người dùng nâng cao). Mục tiêu là giúp toàn bộ nhân sự tiến lên các cấp độ cao hơn trong việc sử dụng AI.
Đáng chú ý, 1/3 nhân viên doanh nghiệp chưa từng sử dụng AI và là nhóm thiếu đào tạo, hỗ trợ nhất. Báo cáo chỉ ra họ không chống lại AI, mà đơn giản chưa được tiếp cận đúng cách. Dù còn tranh cãi, AI vẫn chứng minh giá trị khi được sử dụng đúng - như Steve Hanke thừa nhận nó có thể tiết kiệm thời gian đáng kể nếu biết khai thác.
Thực tế cho thấy AI không phải "phép màu" tự động, mà là công cụ mạnh chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm kỹ năng, quy trình và niềm tin. Trong cuộc đua này, doanh nghiệp chiến thắng sẽ không phải nơi đầu tư nhiều AI nhất, mà là nơi biết kết hợp hiệu quả giữa con người và công nghệ. Ngược lại, những tổ chức không thu hẹp khoảng cách này sẽ tiếp tục trả giá bằng tiền bạc, năng suất và lợi thế cạnh tranh.
