Einstein từng phủ nhận sóng hấp dẫn dù chính ông tiên đoán
Năm 1916, Albert Einstein đưa ra tiên đoán mang tính cách mạng rằng sự gia tốc của các vật thể có khối lượng cực lớn sẽ tạo ra các gợn sóng lan truyền trong cấu trúc không-thời gian, gọi là sóng hấp dẫn. Tuy nhiên, khi cùng nhà vật lý Nathan Rosen tìm cách mô tả những làn sóng này bằng toán học, họ liên tục đối mặt với các giá trị vô hạn (điểm kỳ dị). Đối với Einstein, một thực thể vật lý không thể đi cùng những con số vô hạn. Ông tin rằng toán học phải phản ánh thực tế, do đó Einstein đã thay đổi ý định và viết bài báo khẳng định sóng hấp dẫn không hề tồn tại.
Einstein gửi nghiên cứu phủ nhận này đến tạp chí danh tiếng Physical Review. Một phản biện giấu tên (sau này được xác định là nhà toán học Howard Percy Robertson) đã phát hiện lỗi của ông do chọn nhầm hệ tọa độ. Nhận được phản hồi từ tòa soạn, Einstein đã cực kỳ giận dữ vì vốn chưa quen với việc bị phản biện. Ông lập tức rút lại bài báo. Tuy nhiên, Robertson không bỏ cuộc mà chủ động tiếp cận người trợ lý của Einstein để chứng minh lỗi sai toán học. Chỉ đến khi được người trợ lý giải thích cặn kẽ, Einstein mới nhận ra sơ hở và âm thầm sửa lại hệ tọa độ, tái xuất bản công trình với kết luận hoàn toàn đảo ngược: sóng hấp dẫn thực sự tồn tại.
Phản đối sự tồn tại của hố đen dù lý thuyết chỉ rõ
Einstein lại một lần nữa đi vào lối mòn khi nghiên cứu về hố đen. Khi các nhà vật lý khác áp dụng thuyết tương đối tổng quát để tính toán quá trình sụp đổ của các ngôi sao lớn, họ tìm ra một ranh giới vô hình gọi là "chân trời sự kiện" (event horizon). Khi tự mình tính toán, các phương trình của Einstein lại đi vào ngõ cụt với những con số vô hạn. Thay vì nhận ra đây chỉ là giới hạn tạm thời của toán học thời bấy giờ, ông quả quyết rằng hố đen là hoàn toàn phi lý và không thể có thật.
Nỗi hoài nghi này theo Einstein suốt phần đời còn lại. Theo Giáo sư John D. Norton thuộc Đại học Pittsburgh, sự bảo thủ của Einstein thực chất đến từ thế giới quan triết học: ông luôn tin vũ trụ vận hành theo quy luật trật tự và hài hòa, nên một thiên thể nơi mọi định luật vật lý sụp đổ là điều tư duy của ông không thể chấp nhận. Thế nhưng, các kính thiên văn hiện đại ngày nay đã chụp được ảnh thực tế của hố đen, chứng minh rằng ngay cả bộ óc vĩ đại nhất cũng có lúc sai lầm vì định kiến.
Đối đầu với cơ học lượng tử và hiện tượng vướng lượng tử
Cuộc đối đầu giữa Einstein và cơ học lượng tử mang bản chất của một cuộc chiến về quan điểm. Dù chính ông là người đặt nền móng cho lý thuyết lượng tử, Einstein kịch liệt phản đối khi thấy nó phát triển theo hướng ngẫu nhiên và bất định. Mũi dùi phản đối của ông chĩa thẳng vào hiện tượng "vướng lượng tử" (Quantum Entanglement) - trạng thái hai hạt liên kết tác động qua lại ngay tức thì, bất kể khoảng cách. Với Einstein, điều này đi ngược lại thuyết tương đối: không thông tin nào có thể di chuyển nhanh hơn tốc độ ánh sáng.
“Tôi không thể thực sự tin vào lý thuyết này bởi nó không thể dung hòa với quan điểm cho rằng vật lý học phải đại diện cho thực tế”, Einstein viết trong bức thư gửi nhà vật lý Max Born vào năm 1947. Ông gán cho hiện tượng này biệt danh "tác động ma quỷ" và cho rằng cơ học lượng tử còn sơ sài, ẩn giấu những quy luật chưa tìm ra. Tuy nhiên, năm 1964, nhà vật lý John Bell đã đưa ra bằng chứng thuyết phục khẳng định vướng lượng tử hoàn toàn có thật. Ngày nay, máy tính lượng tử và các hệ thống bảo mật tối tân đều vận hành dựa trên hiện tượng "ma quỷ" mà Einstein từng kịch liệt từ chối.
Dẫu vậy, đằng sau những tranh luận nảy lửa, Einstein vẫn luôn giữ thái độ cởi mở về giới hạn của bản thân. Khi cùng cộng sự Leopold Infeld viết sách, trước lời khuyên nên cẩn trọng để bảo vệ danh tiếng, ông chỉ bật cười lớn và thừa nhận: “Cũng có những bài báo sai đứng tên tôi đấy chứ”.
