Ngày 3.8.2026, tại Nhà tang lễ Quốc gia (số 5 Trần Thánh Tông, Hà Nội), lễ truy điệu và đưa tang thiếu tướng Nguyễn Văn Ninh - nguyên Phó cục trưởng Cục Tác chiến (Bộ Quốc phòng) - đã được tổ chức trọng thể. Sinh thời, các cơ quan báo chí thường ví ông như một pho từ điển sống về phòng không và biển đảo Việt Nam. Khi nào anh em phóng viên cần tham khảo ý kiến, ông luôn sẵn lòng chia sẻ.
Người chỉ huy bắn rơi máy bay thứ 400
Lịch sử đã chọn ông là nhân chứng trực tiếp của nhiều sự kiện quan trọng. Sau tiếng hô của thiếu tá Nguyễn Văn Ninh - Tiểu đoàn trưởng đầu tiên của Tiểu đoàn tên lửa 64 (Trung đoàn 236, Quân chủng Phòng không - Không quân) - 2 quả tên lửa cựa mình trong chốc lát, rồi ầm ầm lao vút đi. Mục tiêu bị diệt! Chiếc máy bay thứ 400 của địch bốc cháy trên bầu trời miền Bắc. Thời khắc lịch sử đó là 15 giờ 53 phút ngày 24.7.1965.
Năm 2002, nhà sử học Không quân Mỹ Jacob Van Staaveren đã viết về sự kiện này trong cuốn Từ thất bại đến thất bại: Cuộc chiến tranh trên bầu trời Bắc Việt 1965 - 1966 (Lê Đỗ Huy dịch) như sau: Ngày 24.7.1965, trung tá William Alcorn, lái chiếc F-4C yểm trợ cho chiếc F-105 bay đi ném bom, chợt nhận thấy hai hoặc ba quả tên lửa SAM-2 đang bay tới. Một quả nổ ngay cạnh chiếc F-4C bay trước Alcorn làm lửa bốc lên từ cánh. Chiếc F-4C này lộn vòng rồi ngoằn ngoèo bay xuyên vào mây. Đại úy Roscoe H. Fobair điều khiển ra đa chết ngay khi máy bay trúng tên lửa. Đại úy Richard P. Keirn nhảy dù an toàn...
Bị đòn bất ngờ, ngày 25.7.1965, bầu trời miền Bắc yên tĩnh, không có máy bay địch hoạt động từ phía bắc vĩ tuyến 20.
Đêm trực ban đặc biệt hạ 'siêu pháo đài bay' B52
Hai năm sau, hưởng ứng đợt thi đua "Luyện hay đánh giỏi, lập công dâng Bác" mừng thọ Bác Hồ 77 tuổi, ngày 19.5.1967, Tiểu đoàn tên lửa 64 đánh 4 trận, phóng 7 tên lửa và cùng Tiểu đoàn 63 bắn vào một tốp, bắn rơi tại chỗ 1 chiếc A-4. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thưởng thiếu tá Nguyễn Văn Ninh - Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn tên lửa 64 - và sĩ quan điều khiển Tiểu đoàn 63 Lã Đình Chi huy hiệu của Người.
Tháng 12 cùng năm, ông Ninh về công tác tại Cục Tác chiến - Bộ Tổng tham mưu. Nhập ngũ năm 1950, phục vụ quân đội suốt 48 năm liên tục, đến năm 1998 nghỉ hưu, thiếu tướng Nguyễn Văn Ninh có 31 năm công tác (tháng 12.1967 - tháng 8.1998) tại Cục Tác chiến. Làm việc tại Cục Tác chiến, ông có đêm trực ban đặc biệt tại "Nhà con rồng" trong Hoàng thành. Đó là đêm 18, rạng ngày 19.12.1972, quân dân thủ đô bắn rơi máy bay B52 - mở màn cho chiến dịch "Điện Biên Phủ trên không". Đêm ấy đã giáng một đòn chí tử xuống đầu những kẻ khoác lác "sẽ đưa Hà Nội trở về thời kỳ đồ đá...".
Thiếu tướng Nguyễn Văn Ninh hồi tưởng: "16 giờ ngày hôm ấy, tôi có mặt ở Sở Chỉ huy nhận trực ban phòng không, bên cạnh đồng chí Trần Độ - trực ban trưởng. Đồng thời cũng là lúc Cục 2 thông báo có nhiều tốp B.52 địch đã cất cánh từ sân bay Andersen - đảo Guam ra đánh phá miền Bắc. Có cái gì khác thường trong linh cảm, tôi thấy lạ lắm. Với một người đã từng kinh qua nhiều trận chiến đấu, trong sâu thẳm như mách bảo tôi việc hệ trọng của chiến tranh sắp xảy ra, sự khắc nghiệt đối với Hà Nội sẽ tới. Mãi sau này, tôi cũng không sao giải thích được nguyên nhân của hiện tượng trực giác ấy".
Vào phiên trực, ông nhìn trên tiêu đồ, khoảng cách mục tiêu B52 địch càng xích gần về Hà Nội. Rồi từng loạt bom rung chuyển thành phố. Lực lượng phòng không thủ đô nhả đạn. Pháo phòng không các cỡ thi nhau bắn chặn bọn "thần sấm", "con ma" đi gây tội ác. "Rồng lửa" bay lên tìm diệt B52 địch. Một cuộc đọ sức ngoạn mục giữa phòng không Hà Nội với giặc trời đã diễn ra. Mặt đất và bầu trời cùng rung chuyển dữ dội. Khi đài quan sát trên đỉnh Cột Cờ báo về: "Một đám cháy lớn trên bầu trời phía bắc". Rồi trực ban Quân chủng Phòng không - Không quân thông báo gấp gáp: "Một B52 rơi rồi, phía Đông Anh".
Đến 6 giờ sáng, ông Nguyễn Văn Ninh tháp tùng Phó tổng tham mưu trưởng Phùng Thế Tài và Tư lệnh Quân chủng Phòng không - Không quân Lê Văn Tri lên máy bay trực thăng cất cánh đến thẳng cánh đồng Chuôm - xã Phù Lỗ xác minh có phải B52 bị bắn rơi không để báo cáo Bộ Chính trị. Trên một đám ruộng lớn, từ một mảnh lấm lem bùn đất, một xác máy bay tả tơi. Ông Ninh đọc xong mấy hàng chữ bằng tiếng Anh thì phấn khởi reo lên và xác định với các thủ trưởng Phùng Thế Tài, Lê Văn Tri: "Đây đúng là máy bay B52". Siêu pháo đài bay đã bị Trung đoàn 261 - Sư đoàn 361 tên lửa bắn rơi.
Lúc này, niềm xúc động dâng lên trong ông khi nhớ về lời tiên tri của Chủ tịch Hồ Chí Minh dặn Tư lệnh Phùng Thế Tài từ năm 1967, sớm muộn gì địch cũng sẽ đưa B52 ra bắn phá Hà Nội. Quân chủng Phòng không - Không quân cần có kế hoạch chuẩn bị để hạ siêu pháo đài bay. "Bác ơi! Lời tiên tri của Bác nay đã thành sự thật rồi", thiếu tướng Nguyễn Văn Ninh xúc động kể lại. "Trong cuộc đời quân ngũ, tôi có rất nhiều kỷ niệm, nhưng ngày 18.12.1972, ngày Hà Nội bắt đầu đánh B.52 địch, không bao giờ phai mờ trong trí nhớ của tôi, dù cho lớp bụi thời gian cứ phủ đầy mãi, tôi vẫn không quên lúc là sĩ quan tác chiến Bộ Tổng Tham mưu trực tiếp giữ cương vị trực ban tác chiến đêm ấy", thiếu tướng Nguyễn Văn Ninh từng chia sẻ.
Lời thề giữ biển
Trong lần trò chuyện đầu tiên năm 2021, điều khiến tôi ngạc nhiên là vị lão tướng đã ngoài 90 tuổi vẫn thuộc lòng từng điểm đảo trong hải phận nước ta mà không cần cầm bản đồ trên tay. Quả vậy, ông không chỉ là vị tướng Trường Sa mà còn là pho từ điển sống về biển đảo Việt Nam. Nhắc đến kỷ niệm ở quần đảo Trường Sa sau trận Gạc Ma (14.3.1988), thiếu tướng Nguyễn Văn Ninh chia sẻ: Chỉ 2 ngày sau trận Gạc Ma, ông theo đô đốc Giáp Văn Cương lên tàu ra thị sát trực tiếp ngoài hải phận nước ta. Không có tàu bảo vệ hộ tống, ông lên tàu giương cao cờ đỏ sao vàng, sẵn sàng hy sinh nếu đối phương nổ súng. "Đằng thẳng ra nó bắn thì tôi chết đấy nhưng chết dưới lá cờ Tổ quốc chúng tôi không sợ. Mình đi trên hải phận của mình chứ có tranh chấp với ai đâu", thiếu tướng Nguyễn Văn Ninh kể lại.
Hai tháng sau, ông tiếp tục tháp tùng Bộ trưởng Bộ Quốc phòng - đại tướng Lê Đức Anh ra tận đảo Trường Sa Lớn tuyên thệ lời thề giữ biển. Vị lão tướng còn nhớ rõ bài diễn văn do chính Bộ trưởng tự tay soạn, không qua thư ký và cũng không qua Cục Tác chiến như thông thường. Lời tuyên thệ của Bộ trưởng Lê Đức Anh (ngày 7.5.1988) được thiếu tướng Nguyễn Văn Ninh thuộc lòng: "Chúng ta xin thề trước hương hồn của tổ tiên ta, trước hương hồn của các cán bộ, chiến sĩ đã hy sinh vì Tổ quốc, xin hứa với đồng bào cả nước, xin nhắn nhủ với các thế hệ mai sau quyết tâm bảo vệ bằng được Tổ quốc thân yêu của chúng ta, bảo vệ bằng được quần đảo Trường Sa, một phần lãnh thổ và lãnh hải thiêng liêng của Tổ quốc thân yêu của chúng ta".
Thiếu tướng Nguyễn Văn Ninh, sinh ngày 8.10.1930 tại Hà Tĩnh, từ trần ngày 29.7.2026, hưởng thọ 96 tuổi. Ông vinh dự được nhận Huy hiệu Bác Hồ, Huân chương Chiến thắng hạng ba, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng nhất, Huân chương Quân công hạng ba, Huân chương Bảo vệ Tổ quốc hạng nhất, Huy hiệu 75 năm tuổi Đảng…
