Cuối năm 1991, sự sụp đổ của Liên Xô, vốn được coi là "thành trì cách mạng" của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, đã gây chấn động toàn cầu. Điều đáng chú ý là sự kiện này không xuất phát từ bất kỳ cuộc tấn công quân sự nào từ bên ngoài, mà bắt nguồn từ chính nội bộ Đảng Cộng sản Liên Xô. Tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, cùng với "tự diễn biến" và "tự chuyển hóa" đã trở thành một loại "giặc nội xâm" nguy hiểm, lây lan trong đội ngũ cán bộ, đảng viên, khiến Đảng Cộng sản Liên Xô và chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô tự sụp đổ từ bên trong.
Nguyên nhân sâu xa từ nội bộ Đảng
Ra đời sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười năm 1917, Liên Xô trong nhiều thập kỷ không chỉ là một siêu cường về khoa học, kỹ thuật, quân sự và quốc phòng, mà còn là "hòn đá tảng", "thành trì cách mạng" vững chắc của nhân loại tiến bộ. Tuy nhiên, trang sử vẻ vang đó dần khép lại do tình trạng suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" ngày càng phổ biến và tinh vi trong đội ngũ cán bộ, đảng viên, đặc biệt là những người giữ vị trí lãnh đạo cao cấp.
Biểu hiện của suy thoái
Biểu hiện đầu tiên là ngày càng nhiều cán bộ, đảng viên xa rời chủ nghĩa Mác-Lênin, mất niềm tin vào chủ nghĩa xã hội. Họ tỏ ra bi quan, dao động trước những khó khăn do khủng hoảng kinh tế-xã hội, và cho rằng chủ nghĩa Mác-Lênin, chủ nghĩa xã hội "không còn phù hợp" với thời đại mới. Đến giữa những năm 80 của thế kỷ XX, nhiều khái niệm cốt lõi của chủ nghĩa Mác-Lênin bị xuyên tạc, bóp méo. Cái gọi là "chủ nghĩa xã hội dân chủ, nhân văn" được đưa ra thay thế cho chuyên chính vô sản; lợi ích của nhân dân lao động bị thay bằng "giá trị toàn nhân loại".
Bên cạnh đó, tư tưởng "cơ hội, xét lại" và ảo tưởng về việc chủ nghĩa tư bản thay đổi bản chất lan rộng. Báo cáo "Về sùng bái cá nhân và những hậu quả của nó" tại Đại hội XX (tháng 2/1956) đã cố tình gán những tồn tại của hệ thống cho lãnh tụ Stalin. Đến tháng 11/1987, Tổng Bí thư Gorbachev có những phát ngôn mở đường cho việc xét lại nhiều sự việc sau khi Lênin từ trần. Trào lưu "cơ hội, xét lại" trở nên phổ biến dưới danh nghĩa "đổi mới". Người ta xét lại đời tư của nhiều lãnh tụ, quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội, cố tình bỏ qua thành tựu và tập trung vào hạn chế, quy kết trách nhiệm cho Đảng. Các luận điệu như "bản chất chủ nghĩa tư bản đã thay đổi", "chung sống hòa bình, thi đua hòa bình, quá độ hòa bình" khiến nhiều cán bộ, đảng viên có cái nhìn ngộ nhận, ảo tưởng về chủ nghĩa tư bản.
Đặc quyền, tham nhũng và xa rời nhân dân
Một bộ phận cán bộ, đảng viên, nhất là những người giữ cương vị lãnh đạo cấp cao, lún sâu vào chủ nghĩa cá nhân, đặc quyền, đặc lợi, quan liêu, tham nhũng, xa rời nhân dân. Trong bối cảnh nền kinh tế trì trệ, đời sống nhân dân lao động gặp khó khăn do khủng hoảng, một bộ phận cán bộ cấp cao lại tự cho mình quyền hưởng thụ những đặc quyền như biệt thự riêng, cửa hàng thực phẩm đặc biệt, chế độ chăm sóc y tế thượng lưu. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng những cán bộ này đã trở thành một "giai cấp mới", coi chủ nghĩa cộng sản là "hiện hữu" với những đặc quyền riêng. Họ cũng liên quan trực tiếp đến nạn tham nhũng, hối lộ. Chỉ trong giai đoạn 1983-1989, Liên Xô đã khởi tố 8.000 vụ án hình sự với hơn 4.000 người bị kết án, trong đó có nhiều anh hùng lao động, bí thư Trung ương Đảng, bí thư tỉnh ủy. Như cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng từng viết, những cán bộ này đã "thoái hóa, biến chất, phạm vào tham nhũng, quan liêu, hách dịch, xa dân, bị quần chúng oán ghét".
Vi phạm nguyên tắc Đảng và đa nguyên chính trị
Theo Trung tướng, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Sỹ Lộc, Giám đốc Học viện Chính trị (Bộ Quốc phòng), một biểu hiện nguy hiểm khác là không ít cán bộ, đảng viên vi phạm các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Đảng, cổ súy "đa nguyên chính trị", "đa đảng đối lập". Vấn đề "dân chủ hóa" được các cơ quan lãnh đạo nhấn mạnh trên thực tiễn. Khẩu hiệu "đa nguyên" xuất hiện ngày càng nhiều, chuyển từ "đa nguyên ý kiến" sang chấp nhận "đa nguyên chính trị", "đa đảng đối lập".
Đỉnh điểm: Từ bỏ địa vị lãnh đạo
Đỉnh điểm của suy thoái là việc Đảng tự từ bỏ địa vị lãnh đạo đối với Nhà nước và xã hội. Hội nghị mở rộng Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô (2/1990) thông qua nghị quyết bỏ Điều 6 của Hiến pháp Liên Xô. Đại hội đại biểu nhân dân Liên Xô bất thường lần thứ III (3/1990) quyết định sửa đổi nội dung "Đảng Cộng sản Liên Xô được hiến định là lực lượng lãnh đạo nhà nước và xã hội Xô viết" thành "Đảng Cộng sản Liên Xô cùng với các đảng chính trị khác tham gia vào việc hoạch định chính sách của nhà nước Xô viết". Từ đó, Đảng Cộng sản Liên Xô không còn giữ được địa vị chính trị, Liên Xô chính thức thực hiện đa nguyên chính trị, đa đảng đối lập. Tối 25/12/1991, Quốc kỳ búa liềm trên nóc tháp Kremlin được hạ xuống, thay bằng Quốc kỳ Nga, đánh dấu sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô.
Bài học từ cảnh báo của C.Mác và Lênin
Thực tế, nguy cơ suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" đã được C.Mác và Lênin cảnh báo từ sớm. Dù chưa sử dụng các cụm từ này, các ông đã chỉ ra bản chất nguy cơ qua các khái niệm như "chủ nghĩa xét lại", "chủ nghĩa cơ hội", "tha hóa quyền lực". Trong tác phẩm "Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hê-ghen" (1843), C.Mác chỉ ra xu hướng một số cá nhân trong bộ máy nhà nước bị "tha hóa" bởi quyền lực, biến lợi ích chung thành lợi ích riêng. Lênin nhiều lần phê phán "tính kiêu ngạo cộng sản chủ nghĩa", cho rằng nguy cơ lớn nhất khi Đảng cầm quyền là cán bộ xa dân, rơi vào thói quan liêu. Đáng tiếc, nhiều cán bộ, đảng viên cấp cao trong Đảng Cộng sản Liên Xô đã bỏ qua những cảnh báo này, dẫn đến tình trạng suy thoái ngày càng nghiêm trọng, làm Đảng mất sức chiến đấu, phá vỡ mối quan hệ với nhân dân, khiến quần chúng mất niềm tin. Kết cục là Đảng Cộng sản Liên Xô tan rã và chủ nghĩa xã hội sụp đổ trở thành tất yếu.
Phân tích của các chuyên gia
Theo Tiến sĩ Nguyễn Văn Hay, Phó Bí thư Đảng ủy Cơ quan Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" đã làm một bộ phận cán bộ, đảng viên bị tha hóa, tự đánh mất mình. Loại "giặc nội xâm" này làm thoái hóa, biến chất đội ngũ, đồng thời làm mất uy tín của Đảng trước quần chúng. Ông nhấn mạnh: "Cần khách quan nhìn nhận, sự sụp đổ của Liên Xô còn gắn với các nguyên nhân khác như âm mưu 'diễn biến hòa bình' của các nước đế quốc, hạn chế của mô hình quản lý tập trung, quan liêu, bao cấp... Song, con người luôn là nhân tố then chốt. Những vấn đề này hoàn toàn có thể được khắc phục nếu tình trạng 'giặc nội xâm' trong Đảng không ngày càng trở nên nghiêm trọng."
Thực tế cho thấy, ở các nước Đông Âu như Hungary, Albania, Ba Lan, Tiệp Khắc, Cộng hòa dân chủ Đức, chủ nghĩa xã hội sụp đổ gắn với chiến lược "diễn biến hòa bình", thúc đẩy "cách mạng đường phố" và biểu tình lớn. Còn tại Liên Xô, sự sụp đổ trước hết và quan trọng nhất là do suy thoái nội bộ từ bên trong và từ bên trên. Sau hơn 7 thập kỷ cầm quyền, Đảng Cộng sản Liên Xô đã tự đánh mất địa vị lãnh đạo. Suy thoái nội bộ còn khiến gần 20 triệu đảng viên "buông xuôi", hầu như không có hoạt động phản đối quy mô lớn nào để bảo vệ địa vị chính trị của Đảng.
Bài học xương máu cho các Đảng Cộng sản
Nguyên nhân chính dẫn đến sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô không phải vì thiếu vũ khí, mà bởi một bộ phận cán bộ, đảng viên, trong đó có những người ở vị trí lãnh đạo cấp cao, đã lún sâu vào suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" về cả nhận thức và hành động. Sự sụp đổ của "thành trì cách mạng" Liên Xô không bắt nguồn từ bản chất chế độ xã hội chủ nghĩa như các thế lực thù địch xuyên tạc, mà từ nhân tố con người và tổ chức đảng. Sau 35 năm nhìn lại, đây thực sự là bài học kinh nghiệm xương máu cho các đảng cộng sản hiện nay, trong đó có Đảng Cộng sản Việt Nam, nhất là trong điều kiện Đảng ta là Đảng duy nhất cầm quyền, lãnh đạo dân tộc vững bước tiến lên xây dựng chủ nghĩa xã hội.
