Chiều 3/7, trong khuôn khổ Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu Quốc hội đã thảo luận tại tổ về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan. Dự thảo hướng tới cải cách thủ tục hải quan, thúc đẩy sự tuân thủ tự nguyện của người nộp thuế và người khai hải quan trên cơ sở phân loại mức độ tuân thủ pháp luật và mức độ rủi ro, đồng thời tăng cường kiểm tra các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại.
Minh bạch tiêu chí để tuân thủ trở thành lợi thế của doanh nghiệp
Góp ý về Điều 17a của dự thảo, đại biểu Đào Chí Nghĩa (Đoàn Cần Thơ) bày tỏ đồng tình với cơ chế quản lý theo mức độ tuân thủ của doanh nghiệp. Theo đó, doanh nghiệp chấp hành tốt sẽ được ưu tiên giảm kiểm tra, doanh nghiệp không tuân thủ sẽ bị tăng cường kiểm tra, giám sát. Tuy nhiên, ông Nghĩa lưu ý dự thảo hiện chưa có quy định nền tảng về tiêu chí đánh giá, nguyên tắc xếp hạng, quyền được biết kết quả đánh giá cũng như quyền khiếu nại hoặc đề nghị xem xét lại.
"Nếu chỉ giao Chính phủ quy định thì rất dễ phát sinh tâm lý doanh nghiệp không biết vì sao mình bị xếp loại thấp hoặc bị tăng mức kiểm tra. Để nâng cao tính minh bạch và củng cố niềm tin, đề nghị bổ sung nguyên tắc đánh giá phải công khai tiêu chí, minh bạch quy trình; doanh nghiệp được tiếp cận kết quả và có quyền đề nghị xem xét lại khi có căn cứ", đại biểu Đào Chí Nghĩa nói.
Chung quan điểm, đại biểu Tạ Văn Đẹp (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) đề nghị bổ sung nguyên tắc công khai, minh bạch về tiêu chí đánh giá tuân thủ ở mức khái quát, đồng thời quy định cơ chế rà soát, cập nhật, giải trình khi thay đổi mức tuân thủ của doanh nghiệp nhằm bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người khai hải quan.
Đại biểu Bùi Văn Dũng (Đoàn Thanh Hóa) nhấn mạnh cần biến mức độ tuân thủ thành lợi ích thực tế. Ông phân tích: Một doanh nghiệp hoạt động 15 năm, kê khai hàng nghìn tờ khai không vi phạm, dữ liệu minh bạch không nên chịu mức độ kiểm tra gần giống doanh nghiệp mới thành lập, kim ngạch tăng đột biến, thường xuyên thay đổi trị giá hoặc mã hàng. Vì vậy, dự thảo cần thể hiện rõ nguyên tắc "phân tầng quản lý theo mức độ tuân thủ và rủi ro"; nếu quy định gia hạn kiểm tra thì phải xác định rõ điều kiện, căn cứ, thẩm quyền và trách nhiệm giải trình, tránh để thời hạn tối đa trở thành thời hạn thông thường.
Kiểm soát AI để bảo đảm quyền lợi người dân và doanh nghiệp
Một trong những nội dung nhận được sự quan tâm của các đại biểu là ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động hải quan. Đại biểu Đào Chí Nghĩa đánh giá cao chủ trương đưa AI và dữ liệu lớn vào quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ nhằm hiện đại hóa hải quan. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh AI chỉ nên là công cụ hỗ trợ, không thể trở thành căn cứ duy nhất để đưa ra các quyết định hành chính ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của doanh nghiệp. Ông đề nghị bổ sung nguyên tắc: "Các quyết định hành chính của cơ quan hải quan có ảnh hưởng đến quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân phải có sự kiểm soát của công chức có thẩm quyền; trường hợp sử dụng hệ thống tự động thì phải bảo đảm khả năng giải trình".
Đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, trong xu thế chuyển đổi số, việc ứng dụng AI vào quản lý hải quan là tất yếu. Nhưng nếu chỉ ứng dụng công nghệ dữ liệu lớn mà không bổ sung các nội dung xử lý khi AI phát sinh nghĩa vụ hay hạn chế quyền thì sẽ rất khó khăn. Ông đề xuất xác lập nguyên tắc: Việc sử dụng hệ thống tự động hay thuật toán AI phải bảo đảm tính hợp pháp, minh bạch, khả năng kiểm tra, truy vết và giám sát của con người; đặc biệt, với quyết định tự động làm phát sinh nghĩa vụ hoặc áp dụng biện pháp gây bất lợi, hạn chế quyền của người khai hải quan, cần có cơ chế xem xét lại bởi cơ quan có thẩm quyền.
Không yêu cầu cung cấp lại chứng từ đã có
Liên quan đến hồ sơ hải quan, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đánh giá việc triển khai kê khai sử dụng chứng từ điện tử thời gian qua tốt. Tuy nhiên, một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là khi sử dụng hệ thống dữ liệu tập trung, người khai vẫn phải cung cấp lại thông tin đã có. Ông đề xuất đưa thẳng vào luật nguyên tắc: Cơ quan hải quan không yêu cầu người khai hải quan cung cấp lại thông tin, dữ liệu, chứng từ mà cơ quan nhà nước đã có hoặc có thể khai thác từ Cơ chế một cửa quốc gia, Cơ sở dữ liệu quốc gia hoặc hệ thống thông tin được kết nối, chia sẻ.
Các ý kiến thảo luận tại tổ cho thấy sự đồng thuận cao về việc cần sửa đổi Luật Hải quan để vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp tuân thủ tốt, vừa nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực này.
