Quốc hội Nhật Bản đã thông qua dự luật mở đường cho việc xây dựng một hoặc nhiều 'thủ đô thứ hai' nhằm bảo đảm bộ máy nhà nước vẫn vận hành nếu Tokyo bị tê liệt bởi thảm họa. Kế hoạch này nhanh chóng vấp phải tranh cãi khi nhiều ý kiến lo ngại Osaka sẽ trở thành bên hưởng lợi lớn nhất, theo Bloomberg. Cuộc tranh luận gay gắt khiến Quốc hội phải lùi kỳ nghỉ hè để hoàn tất việc thông qua. Dù dễ dàng vượt qua Hạ viện, văn bản chỉ được Thượng viện phê chuẩn với cách biệt vỏn vẹn hai phiếu.
Lý do Nhật Bản tìm kiếm thủ đô thứ hai
Theo luật mới, mục tiêu cốt lõi là bảo đảm chính phủ duy trì hoạt động khi Tokyo hứng chịu thiên tai hoặc tình trạng khẩn cấp. Chính phủ Nhật Bản ước tính xác suất xảy ra một trận động đất mạnh khoảng cấp 7 tại vùng thủ đô Tokyo trong 30 năm tới lên tới khoảng 70%. Một kịch bản như vậy có thể làm tê liệt Văn phòng Thủ tướng, Quốc hội, các bộ ngành trung ương và hệ thống tài chính quốc gia. Nếu điều đó xảy ra, các địa phương được chỉ định sẽ tạm thời tiếp quản những chức năng trọng yếu về chính trị, hành chính và kinh tế.
Không chỉ đóng vai trò phương án dự phòng, các khu vực này còn được kỳ vọng trở thành động lực tăng trưởng mới, góp phần giảm tình trạng Tokyo tập trung quá nhiều dân số và nguồn lực kinh tế. Hiện Tokyo tạo ra khoảng 20% GDP của Nhật Bản, nơi đặt trụ sở của hơn một nửa số doanh nghiệp niêm yết và tập trung khoảng 30% dân số cả nước. Luật mới cũng mở đường cho hàng loạt khoản đầu tư vào trụ sở cơ quan nhà nước, hạ tầng giao thông và đô thị tại các khu vực được lựa chọn, đồng thời áp dụng ưu đãi thuế, cải cách quy định và các chính sách nhằm thu hút vốn tư nhân, nâng cao năng lực cạnh tranh công nghiệp.
Tranh cãi xoay quanh kế hoạch
Đề xuất xây dựng thủ đô thứ hai từ lâu là một trong những chính sách trọng tâm của đảng Đổi mới Nhật Bản (Ishin), có căn cứ địa tại Osaka. Ngay từ năm 2010, cựu Thống đốc Osaka Toru Hashimoto đã đưa ra ý tưởng biến thành phố này thành trung tâm quyền lực thứ hai của đất nước. Sau khi liên minh cầm quyền lâu năm giữa đảng Dân chủ Tự do (LDP) và Komeito tan rã vào năm ngoái, Thủ tướng Sanae Takaichi đã đưa việc thông qua dự luật vào danh sách cam kết nhằm thuyết phục Ishin tham gia chính phủ.
Chính điều này làm dấy lên nghi ngại rằng Osaka có thể trở thành bên hưởng lợi lớn nhất. Giới chỉ trích cho rằng nguồn vốn đầu tư, ưu đãi thuế và ngân sách phát triển hạ tầng sẽ tập trung vào một số địa phương được lựa chọn, thay vì được phân bổ cân bằng trên phạm vi cả nước. Những băn khoăn càng gia tăng khi chính phủ chưa công bố tổng chi phí cũng như lợi ích kinh tế dự kiến. Trong bối cảnh bà Takaichi liên tiếp thúc đẩy nhiều chương trình chi tiêu quy mô lớn, kế hoạch này làm dấy lên câu hỏi về tính bền vững của kỷ luật tài khóa.
Dự luật cũng làm nóng trở lại cuộc tranh luận tại Osaka. Nhiều ý kiến cho rằng đây có thể là bước đệm để hồi sinh 'Kế hoạch Đô thị Osaka' - đề xuất tái tổ chức chính quyền thành phố theo mô hình các đặc khu của Tokyo nhằm tinh gọn bộ máy. Tuy nhiên, kế hoạch này đã hai lần bị cử tri Osaka bác bỏ trong các cuộc trưng cầu dân ý. Việc dự luật cuối cùng được thông qua phần nào giúp xoa dịu Ishin sau khi chính phủ quyết định hoãn một cam kết quan trọng khác với đối tác liên minh là cắt giảm số ghế tại Quốc hội sang kỳ họp bất thường vào mùa thu.
Tác động đến Tokyo và tương lai
Luật không mặc định Osaka hay bất kỳ thành phố nào sẽ trở thành thủ đô thứ hai mà chỉ tạo cơ chế để các địa phương nộp hồ sơ đăng ký. Đáng chú ý, luật cho phép lựa chọn nhiều 'thủ đô dự phòng' cùng lúc nhằm xóa bỏ lo ngại rằng chính sách chỉ phục vụ lợi ích của Osaka. Quyền quyết định cuối cùng thuộc về Thủ tướng. Để đủ điều kiện, địa phương phải có nguy cơ chịu ảnh hưởng thấp hơn nếu Tokyo xảy ra thiên tai, đồng thời sở hữu hạ tầng hành chính, quy mô kinh tế, dân số và năng lực quản trị đủ để thay thế tạm thời vai trò của thủ đô.
Đến nay, nhiều địa phương đã bày tỏ mong muốn được lựa chọn, trong đó có Fukuoka, Hokkaido, Miyagi và Aichi. Ngay sau khi dự luật được thông qua, Thống đốc Hideaki Omura của tỉnh Aichi - nơi đặt đại bản doanh của tập đoàn Toyota - tuyên bố muốn Aichi trở thành địa phương đầu tiên đăng ký quy chế 'thủ đô thứ hai'. Trong ngắn hạn, tác động được dự báo không lớn do Tokyo vẫn giữ nguyên vị thế là thủ đô và luật mới chưa yêu cầu các bộ ngành hay doanh nghiệp phải di dời. Nhiều vấn đề quan trọng như cơ quan nào sẽ chuyển đi, quá trình chuyển giao diễn ra ra sao vẫn sẽ được chính phủ xây dựng trong giai đoạn tiếp theo.
Về lâu dài, nếu được triển khai đầy đủ, kế hoạch có thể từng bước làm giảm sự ảnh hưởng của Tokyo thông qua việc phân bổ lại đầu tư, hạ tầng và một phần chức năng quản lý nhà nước sang các địa phương khác. Thống đốc Tokyo Yuriko Koike ủng hộ việc tăng cường năng lực dự phòng ứng phó thiên tai nhưng bác bỏ quan điểm cho rằng sự tập trung dân số và nguồn lực tại Tokyo là vấn đề. Bà nhấn mạnh Tokyo đang chủ động nâng cao khả năng ứng phó khẩn cấp, trong đó có việc xây dựng trung tâm phòng chống thiên tai tại thành phố Tachikawa.
Theo luật mới, chính phủ phải lựa chọn một hoặc nhiều 'thủ đô thứ hai' trong khoảng một năm kể từ khi luật có hiệu lực. Chính phủ cũng sẽ thành lập một ban chỉ đạo do Thủ tướng Sanae Takaichi đứng đầu để giám sát toàn bộ quá trình. Một thành viên nội các sẽ được giao phụ trách riêng chương trình này. Đảng Ishin kỳ vọng đây sẽ là bước đệm để lần đầu tiên được tham gia nội các sau đợt cải tổ sắp tới, qua đó gia tăng ảnh hưởng đối với quá trình hoạch định chính sách của Nhật Bản.
