Chỉ trong hơn bốn giờ làm việc khẩn trương tại Nhà hát Lớn Hà Nội vào ngày 2 tháng 3 năm 1946, Kỳ họp thứ nhất của Quốc hội Khóa I đã quyết định những vấn đề trọng đại, định hình vận mệnh của Nhà nước cách mạng non trẻ. Sự kiện này diễn ra trong bối cảnh đất nước đối mặt với muôn vàn khó khăn, từ sự xâm lược của thực dân Pháp đến nạn đói hoành hành, nhưng vẫn khẳng định tinh thần đoàn kết dân tộc và quyết tâm bảo vệ nền độc lập.
Từ Tổng tuyển cử đến kỳ họp lịch sử
Cuộc Tổng tuyển cử ngày 6 tháng 1 năm 1946 trên toàn lãnh thổ Việt Nam đánh dấu một bước tiến quan trọng trong quá trình xây dựng thể chế dân chủ của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh và sự tổ chức của Chính phủ Lâm thời, 89% cử tri tại 71 tỉnh, thành trong cả nước đã tham gia bỏ phiếu, bầu ra 333 đại biểu Quốc hội thuộc nhiều thành phần và đảng phái khác nhau.
Kết quả này mở ra một giai đoạn mới: lần đầu tiên Việt Nam có Quốc hội - cơ quan đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân, đồng thời tạo cơ sở để thành lập một Chính phủ chính thức chịu trách nhiệm trước Quốc hội và tiến tới xây dựng Hiến pháp dân chủ làm nền tảng pháp lý cho hệ thống pháp luật của Nhà nước mới.
Bối cảnh chính trị đầy thử thách
Tuy nhiên, ngay sau cuộc Tổng tuyển cử, chính quyền cách mạng non trẻ phải đối mặt với nhiều khó khăn chồng chất. Thực dân Pháp mở rộng hoạt động quân sự tại Đông Dương với sự hỗ trợ của quân Anh - Ấn, trong khi quân Tưởng Giới Thạch vẫn hiện diện ở miền Bắc. Tình hình chính trị trong nước cũng diễn biến phức tạp, đòi hỏi sự linh hoạt trong xử lý.
Trong bối cảnh đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ Lâm thời chủ trương giữ vững mục tiêu độc lập, đồng thời vận dụng sách lược mềm dẻo để xử lý tình hình. Chính phủ vừa tìm cách hòa hoãn với Pháp nhằm tranh thủ thời gian, vừa chuẩn bị điều kiện để Quốc hội sớm được triệu tập.
Chuẩn bị kỹ lưỡng cho kỳ họp
Để chuẩn bị cho kỳ họp đầu tiên của Quốc hội Khóa I, nhiều cuộc họp liên tịch giữa Chính phủ Liên hiệp Lâm thời và đại diện các đảng phái đã được tổ chức. Ngày 21 tháng 2 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh thông báo dự kiến thành lập Chính phủ kháng chiến gồm 10 bộ, với sự tham gia của nhiều đảng phái. Hai bộ quan trọng là Nội vụ và Quốc phòng do những người không thuộc đảng phái đảm nhiệm.
Sau nhiều lần thương lượng, ngày 23 tháng 2 năm 1946, các bên thống nhất thành lập Chính phủ Liên hiệp kháng chiến gồm 10 bộ. Cuối tháng 2 năm 1946, các đại biểu Quốc hội từ nhiều địa phương đã tập trung về Hà Nội. Do tình hình căng thẳng, địa điểm họp Quốc hội được chuẩn bị cả tại Hà Nội và tại làng Đình Bảng (Bắc Ninh) để phòng trường hợp bất trắc.
Bốn giờ họp quyết định vận mệnh quốc gia
Sáng ngày 2 tháng 3 năm 1946, gần 300 đại biểu đại diện cho 71 tỉnh, thành trong cả nước đã có mặt tại Nhà hát Lớn Hà Nội để tham dự kỳ họp thứ nhất của Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Đúng 9 giờ sáng, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các thành viên Chính phủ Liên hiệp Lâm thời bước lên diễn đàn.
Theo Hồ sơ số 3, Phông Quốc hội lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, mở đầu kỳ họp, nhân danh Chính phủ Liên hiệp lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Diễn văn khai mạc và Báo cáo các công việc đã làm trong 6 tháng của Chính phủ Lâm thời. Báo cáo nêu rõ Chính phủ đã phải đối mặt với nhiều khó khăn nghiêm trọng: miền Nam bị xâm lược, miền Bắc chịu nạn đói nặng nề.
Tuy vậy, một số nhiệm vụ quan trọng đã được thực hiện như tổ chức kháng chiến, chống nạn đói và tổ chức thành công cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội. Sau khi báo cáo, Chủ tịch Hồ Chí Minh tuyên bố Chính phủ Liên hiệp Lâm thời trao quyền lại cho Quốc hội để thành lập Chính phủ mới. Quốc hội ghi nhận công lao của Chính phủ Lâm thời và chấp nhận lời từ chức của Chính phủ.
Thành lập Chính phủ Liên hiệp kháng chiến
Theo đề cử của Chủ tịch kỳ họp Ngô Tử Hạ, Quốc hội biểu quyết bầu Chủ tịch Hồ Chí Minh làm Chủ tịch Chính phủ và Nguyễn Hải Thần làm Phó Chủ tịch, đồng thời giao cho hai vị thành lập Chính phủ mới. Khoảng 10 giờ cùng ngày, Chủ tịch Hồ Chí Minh báo cáo Quốc hội việc thành lập Chính phủ Liên hiệp kháng chiến.
Chính phủ gồm Chủ tịch Hồ Chí Minh, Phó Chủ tịch Nguyễn Hải Thần cùng các bộ trưởng phụ trách các bộ Ngoại giao, Nội vụ, Kinh tế, Tài chính, Quốc phòng, Xã hội, Giáo dục, Tư pháp, Giao thông công chính và Canh nông. Bên cạnh đó, Quốc gia cố vấn đoàn do Vĩnh Thụy làm Cố vấn tối cao và Kháng chiến Ủy viên hội do Võ Nguyên Giáp làm Chủ tịch cũng được thành lập.
Quốc hội công nhận thành phần Chính phủ Liên hiệp kháng chiến. Sau đó, toàn thể đại biểu đứng dậy nghe Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc lời tuyên thệ của Chính phủ. Sau lời tuyên thệ, đại diện Quốc hội tuyên bố trao quyền cho Chính phủ Liên hiệp kháng chiến để thống nhất mọi lực lượng của quốc dân trong cuộc kháng chiến.
Hoàn thiện cơ cấu tổ chức nhà nước
Cùng với việc thành lập Chính phủ, Quốc hội còn quyết định thành lập Ban Thường trực Quốc hội gồm 15 ủy viên chính thức và 3 ủy viên dự khuyết. Cụ Nguyễn Văn Tố được bầu làm Trưởng ban, ông Phạm Văn Đồng làm Phó Trưởng ban. Quốc hội cũng bầu Ban dự thảo Hiến pháp để chuẩn bị xây dựng bản Hiến pháp của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Ban này có nhiệm vụ soạn thảo bản Hiến pháp để trình Ban Thường trực xem xét trước khi đưa ra Quốc hội thảo luận trong kỳ họp tiếp theo. Sau khi hoàn thành các nội dung quan trọng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc diễn văn bế mạc kỳ họp. Người kêu gọi các đại biểu mang tinh thần đoàn kết và quyết tâm kháng chiến về địa phương, đồng thời bày tỏ mong muốn rằng kỳ họp sau của Quốc hội sẽ là “Quốc hội thắng lợi”.
Ý nghĩa lịch sử sâu sắc
Như vậy, kể từ lúc khai mạc đến lúc bế mạc, kỳ họp đầu tiên của Quốc hội Khóa I được tiến hành họp khẩn trương trong vòng hơn 4 tiếng đồng hồ nhưng đã giải quyết những vấn đề quan trọng đối với vận mệnh đất nước. Trước hết, Quốc hội đã chính thức thành lập và trao quyền cho Chính phủ Liên hiệp kháng chiến - cơ quan điều hành đất nước trong bối cảnh chiến tranh và nhiều thách thức chính trị.
Quyết định này giúp củng cố bộ máy nhà nước trung ương, tạo cơ sở để Chính phủ có đủ uy tín và hiệu lực trong việc lãnh đạo nhân dân kháng chiến và kiến quốc. Bên cạnh đó, việc thành lập Ban Thường trực Quốc hội và Ban dự thảo Hiến pháp đã góp phần hoàn thiện cơ cấu tổ chức của nhà nước dân chủ mới, đồng thời chuẩn bị cơ sở pháp lý cho việc xây dựng bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Sự kiện này không chỉ là một dấu mốc trong lịch sử dân tộc, mà còn khẳng định tinh thần đoàn kết, sự sáng suốt của lãnh đạo và ý chí kiên cường của nhân dân Việt Nam trong những ngày đầu gian khổ của cuộc đấu tranh giành độc lập.
