Sáng 5/8, tại phiên thảo luận Tổ 5 (gồm Đoàn ĐBQH các tỉnh Hưng Yên và Gia Lai) về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, các đại biểu đã đề xuất bổ sung quy định cấm xuất bản, in, phát hành xuất bản phẩm có nội dung kích động hận thù, kỳ thị, phân biệt đối xử hoặc chia rẽ giữa các vùng miền, địa phương và cộng đồng dân cư. Đây là một trong những nội dung quan trọng nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý, ứng phó với những thách thức mới trong bối cảnh chuyển đổi số.
Bổ sung quy định cấm để ngăn chặn chia rẽ xã hội
ĐBQH Nguyễn Văn Huy (Hưng Yên) cho rằng, đề xuất này là hợp lý và cơ bản thống nhất, bởi các quy định hiện hành có tính chất nền tảng, xác lập giới hạn pháp lý cho hoạt động xuất bản. Tuy nhiên, trước sự phát triển của không gian mạng và xuất bản điện tử, các hành vi miệt thị, định kiến, kích động mâu thuẫn giữa các vùng miền đang gia tăng, gây tác động tiêu cực đến nhận thức xã hội và khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Quy định hiện hành chỉ điều chỉnh hành vi "phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc" một cách khái quát, chưa bao quát đầy đủ các hình thức chia rẽ mới phát sinh. Do đó, việc bổ sung quy định cấm cụ thể sẽ tạo cơ sở pháp lý để phòng ngừa, xử lý kịp thời các hành vi lợi dụng hoạt động xuất bản nhằm gieo rắc định kiến, kích động chia rẽ, bảo đảm môi trường xuất bản lành mạnh.
Hoàn thiện quy định cấm theo hướng rõ ràng, minh bạch
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung khoản 2 và giữ nguyên khoản 1, Điều 10 quy định nghiêm cấm việc xuất bản, in, phát hành xuất bản phẩm có nội dung: tuyên truyền chống Nhà nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam; phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc; tuyên truyền kích động chiến tranh xâm lược, gây hận thù giữa các dân tộc và nhân dân các nước; kích động bạo lực; truyền bá tư tưởng phản động, lối sống dâm ô, đồi trụy, hành vi tội ác, tệ nạn xã hội, mê tín dị đoan, phá hoại thuần phong mỹ tục; tiết lộ bí mật nhà nước, bí mật đời tư của cá nhân và bí mật khác do pháp luật quy định; xuyên tạc sự thật lịch sử, phủ nhận thành tựu cách mạng; xúc phạm dân tộc, danh nhân, anh hùng dân tộc; không thể hiện hoặc thể hiện không đúng chủ quyền quốc gia; vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức và danh dự, nhân phẩm của cá nhân.
Theo đại biểu Nguyễn Văn Huy, trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển của công nghệ AI làm gia tăng nguy cơ phát tán nhanh các nội dung vi phạm, yêu cầu đặt ra không phải là thu hẹp phạm vi điều chỉnh của Luật Xuất bản mà là hoàn thiện các quy định cấm theo hướng rõ ràng, minh bạch, thống nhất, phù hợp với các thách thức mới. Điều này giúp nâng cao hiệu quả phòng ngừa ngay từ khâu xuất bản, thay vì chỉ xử lý khi hậu quả đã xảy ra.
Làm rõ ranh giới pháp lý cho xuất bản phẩm điện tử
ĐBQH Huỳnh Thị Anh Thảo (Gia Lai) nêu quan điểm về xuất bản phẩm điện tử, cho rằng dự án Luật mở rộng khái niệm nhưng chưa xác lập được ranh giới pháp lý rõ ràng giữa sách điện tử, sách nói, báo điện tử, podcast, video bài giảng, khóa học trực tuyến, nội dung do người dùng tạo trên mạng xã hội, cơ sở dữ liệu, phần mềm, trò chơi điện tử và sản phẩm đa phương tiện tương tác. Điều 45 còn điều chỉnh cả hoạt động qua ứng dụng di động và dịch vụ trung gian phát hành, nhưng chưa đưa ra tiêu chí xác định khi nào một ứng dụng hoặc sản phẩm nội dung số trở thành hoạt động xuất bản.
Nếu chỉ căn cứ vào việc nội dung "được công bố đến nhiều người", phạm vi của Luật Xuất bản có thể chồng lấn với pháp luật về báo chí, điện ảnh, quảng cáo, thương mại điện tử, giao dịch điện tử, viễn thông và thông tin trên mạng. Hệ quả là doanh nghiệp không thể tự xác định sản phẩm của mình có phải xin phép hoặc thông báo theo Luật Xuất bản hay không, dẫn đến phát sinh giấy phép con và nguy cơ xử lý chồng chéo.
Đại biểu Huỳnh Thị Anh Thảo kiến nghị bổ sung khoản giải thích hoặc nguyên tắc phân loại: "Xuất bản phẩm điện tử là tác phẩm, tài liệu đã hoàn thành quy trình biên tập, được quyết định xuất bản hoặc được cấp giấy phép xuất bản theo luật này và được định hình dưới dạng dữ liệu số để phát hành độc lập đến công chúng. Nội dung báo chí, phim, chương trình phát thanh, truyền hình, trò chơi điện tử, phần mềm, cơ sở dữ liệu, khóa học trực tuyến và nội dung do người sử dụng tự tạo không được coi là xuất bản phẩm điện tử, trừ trường hợp được tổ chức xuất bản theo quy định của luật này".
Bảo đảm nhà xuất bản tự chủ tài chính
ĐBQH Lê Hoàng Anh (Gia Lai) đề nghị bổ sung lộ trình cấp vốn theo giai đoạn, cơ chế cho giữ lại lợi nhuận sau thuế để tái đầu tư và chọn thí điểm 1 đến 2 đơn vị trước khi nhân rộng. Về chính sách ưu đãi tại Điều 7, dự thảo luật quy định 8 nhóm ưu đãi về đất, thuế, tín dụng, đặt hàng... áp dụng chung, không phân biệt đơn vị có vi phạm hay không.
Theo đại biểu Lê Hoàng Anh, muốn nhà xuất bản cạnh tranh bằng thực lực, tự chủ tài chính, chính sách ưu đãi phải gắn với điều kiện chất lượng, tuân thủ pháp luật, không nên là quyền lợi mặc định. Ông đề nghị bổ sung quy định đơn vị có xuất bản phẩm bị đình chỉ, thu hồi, tiêu hủy do vi phạm trong 12 đến 24 tháng liền kề thì bị tạm dừng hưởng ưu đãi tương ứng.
Tiếp tục làm rõ cơ chế quản trị cơ quan xuất bản chủ lực
Sáng cùng ngày, Quốc hội cũng đề nghị cơ quan chủ trì dự án sửa Luật Xuất bản tiếp tục làm rõ cơ chế quản trị, quyền và nghĩa vụ của cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia. Trước đó, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đã đề nghị bổ sung quy định về ứng dụng AI trong xuất bản, và đề xuất xây dựng mô hình cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia.
Việc sửa đổi Luật Xuất bản lần này được xem là bước chuyển quan trọng về tư duy, nhìn nhận xuất bản là hạ tầng tri thức quốc gia, ngành kinh tế - công nghệ. Các quy định mới sẽ góp phần tạo hành lang pháp lý đồng bộ, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển trong thời đại số.
