Trung Quốc cân nhắc thuế đồ uống có đường: Chiến lược nâng cao sức khỏe quốc gia
Bắc Kinh đang xem xét áp dụng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với đồ uống có đường, một bước đi được kỳ vọng không chỉ mang về hàng tỉ nhân dân tệ mỗi năm mà còn đánh dấu nỗ lực cải thiện thể trạng quốc gia, bắt kịp xu hướng kiểm soát sức khỏe toàn cầu. Đây được coi là một xu thế tất yếu trong bối cảnh nhiều quốc gia đã triển khai chính sách tương tự.
Xu hướng toàn cầu và đề xuất từ WHO
Theo báo cáo từ Financial Times ngày 26-2, Trung Quốc hiện là một trong số ít nền kinh tế lớn chưa áp dụng thuế tiêu thụ đặc biệt toàn quốc đối với đồ uống có đường. Số liệu từ Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho thấy tính đến giữa năm 2024, đã có ít nhất 116 quốc gia ban hành loại thuế này. Giới chức Trung Quốc đang cân nhắc áp mức thuế dựa trên hàm lượng đường trong đồ uống, và nếu được phê duyệt, nó có thể được tích hợp vào hệ thống thuế hiện hành để triển khai nhanh chóng, dù thời điểm cụ thể vẫn chưa được công bố.
Ông Yang Zhiyong, Chủ tịch Học viện Khoa học tài chính Trung Quốc, nhận định đề xuất này hoàn toàn phù hợp với xu hướng quốc tế và "về cơ bản được thúc đẩy bởi những thách thức sức khỏe nghiêm trọng mà con người đang đối mặt". WHO đã nhiều lần kêu gọi các chính phủ sử dụng công cụ tài chính như một "vũ khí" để hạn chế tiêu thụ đường, nhằm đẩy lùi các vấn đề như béo phì, bệnh tim mạch, tiểu đường tuýp 2 và một số loại ung thư, đặc biệt ở trẻ em và thanh thiếu niên.
Tháng 7 năm ngoái, WHO khuyến nghị các quốc gia áp mức thuế ít nhất 20% giá bán lẻ đồ uống có đường, với mục tiêu tăng giá các mặt hàng này thêm 50% vào năm 2035. Tổng giám đốc WHO, ông Tedros Adhanom Ghebreyesus, nhấn mạnh: "Thuế là một trong những công cụ mạnh mẽ nhất mà chúng ta có để thúc đẩy sức khỏe và phòng ngừa bệnh tật. Bằng cách đánh thuế các sản phẩm như thuốc lá, đồ uống có đường và rượu, chính phủ có thể giảm sự tiêu thụ có hại và tăng nguồn thu cho các dịch vụ y tế thiết yếu".
Rào cản thị trường và tâm lý tiêu dùng
Hướng dẫn dinh dưỡng mới nhất của Trung Quốc năm 2025 đặt ra mục tiêu giảm mức tiêu thụ đường bổ sung từ 30g hiện tại xuống dưới 25g/người/ngày vào năm 2030. Một nghiên cứu do Đại học Bắc Kinh và Viện Khoa học xã hội Trung Quốc công bố trên tạp chí The Lancet Public Health dự báo rằng nếu áp thuế 20% đối với đồ uống có đường trong giai đoạn 2026-2050, Trung Quốc có thể ngăn ngừa được 130.000 ca tử vong sớm. Về mặt tài chính, chính sách này dự kiến thu về 295,5 tỉ nhân dân tệ (khoảng 43 tỉ USD) trong 24 năm, đóng góp đáng kể vào ngân sách y tế và GDP quốc gia.
Tuy nhiên, lộ trình thực hiện được dự báo sẽ vấp phải nhiều rào cản. Theo Công ty tư vấn iiMedia Research Institute, thị trường đồ uống có đường tại Trung Quốc trị giá khoảng 700 tỉ nhân dân tệ, trong khi doanh số đồ uống không đường hoặc ít đường chỉ đạt 61,5 tỉ nhân dân tệ – chưa tới 1/10 quy mô thị trường đồ uống có đường. Yếu tố giá thành cũng là một thách thức: một chai Coca-Cola 500ml chỉ có giá khoảng 3,5 nhân dân tệ (0,5 USD), và các thương hiệu nội địa thậm chí bán với giá thấp hơn.
Ông Zhang Yi, Giám đốc điều hành iiMedia, nhận định việc thuyết phục người tiêu dùng từ bỏ đồ uống có đường là rất nan giải, trừ khi mức thuế đủ cao để tác động đến doanh số. "Người tiêu dùng hoàn toàn tỉnh táo, nhưng vị giác của họ thì trung thực" – ông đúc kết. Ngoài ra, kinh nghiệm từ 116 quốc gia đã áp thuế cho thấy nhiều "điểm mù", chẳng hạn như việc chỉ đánh thuế một số loại đồ uống có đường mà bỏ qua các sản phẩm khác có hàm lượng đường cao, và chỉ một số ít quốc gia thực sự dùng tiền thuế cho các chương trình y tế.
Hiệu quả của thuế đồ uống có đường trên toàn cầu
Theo khảo sát từ Hãng tin Bloomberg, sáng kiến áp thuế đồ uống có đường đang chứng minh hiệu quả rõ rệt. Tại Mexico, nơi có mức tiêu thụ nước ngọt bình quân lên tới 166 lít/người/năm, việc áp thuế đã giúp giảm 9,7% lượng tiêu thụ chỉ sau một năm. Nghiên cứu từ Đại học UC Berkeley cũng chỉ ra rằng tại các thành phố lớn của Mỹ như Boulder, Oakland hay San Francisco, khi thuế khiến giá đồ uống tăng 33%, lượng tiêu thụ cũng giảm đi tương ứng 33%.
Báo cáo từ Viện Kinh tế y tế Leonard Davis (Đại học Pennsylvania), sau khi phân tích 35 ước tính toàn cầu, cho hay các quốc gia áp thuế đã ghi nhận doanh số đồ uống có đường giảm trung bình 15%, riêng tại Mỹ con số này lên tới 27%. Xu hướng thắt chặt kiểm soát này đang khiến nhu cầu đường sụt giảm mạnh, đặc biệt tại Mỹ và Tây Âu, dẫn đến việc nhiều nhà máy đường phải đóng cửa và giá đường chạm mức thấp kỷ lục.
Nhìn chung, việc Trung Quốc cân nhắc áp thuế đồ uống có đường không chỉ là một bước đi chiến lược để cải thiện sức khỏe cộng đồng mà còn phản ánh xu hướng toàn cầu trong việc sử dụng công cụ tài chính để đối phó với các vấn đề sức khỏe. Tuy nhiên, thành công của chính sách này sẽ phụ thuộc vào cách thức triển khai và khả năng vượt qua các rào cản từ thị trường và tâm lý người tiêu dùng.
