Công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) đã tạo bước đột phá trong giám định ADN dòng cha, giúp xác định danh tính liệt sỹ qua cả dòng nội, mở ra hy vọng cho hàng trăm nghìn gia đình sau nhiều thập kỷ chờ tin thân nhân.
Nỗi đau từ những ngôi mộ phân thân
Nhiều năm qua, gia đình liệt sỹ Nguyễn Thiết Quyết (quê Hải Dương) rơi vào tình cảnh hy hữu: tên tuổi, quê quán và ngày nhập ngũ của ông xuất hiện trên hai tấm bia mộ tại hai nghĩa trang cách nhau hàng nghìn cây số. Một ngôi mộ tại Nghĩa trang liệt sỹ huyện Đức Cơ (Gia Lai), ngôi còn lại ở Nghĩa trang liệt sỹ Ngã Bảy (Cần Thơ). Câu hỏi “Đâu mới là hài cốt thực sự của anh mình?” đã ám ảnh người thân suốt nhiều thập kỷ.
Trường hợp của liệt sỹ Quyết không phải duy nhất. Theo thống kê, cả nước hiện còn hơn 175.000 liệt sỹ chưa tìm thấy hài cốt và khoảng 300.000 mộ liệt sỹ tại các nghĩa trang còn thiếu thông tin.
Siêu công nghệ giải mã những mảnh vỡ ADN
Trước đây, hy vọng lớn nhất của các gia đình là giám định ADN ty thể, nhưng phương pháp này chỉ có thể truy vết theo dòng mẹ. Nếu người mẹ hoặc các chị em gái của liệt sỹ không còn, việc xác định danh tính gần như đi vào ngõ cụt. Với những liệt sỹ hy sinh 50-80 năm, những người thân cùng dòng máu mẹ thường đã tuổi cao sức yếu hoặc qua đời.
PGS.TS Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), giải thích: “Trước đây, công nghệ giám định ADN ty thể là ngôi sao trong ngành pháp y, nhưng nó bị giới hạn nếu gia đình chỉ còn thân nhân bên nội hoặc họ hàng xa. Độ phân biệt cá thể của phương pháp cũ cũng không cao bằng công nghệ mới”.
Công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) đã được đưa vào cuộc như một phương thức giải cứu. Điểm khác biệt lớn nhất của NGS là khả năng phân tích hàng nghìn chỉ thị trên ADN nhân, cho phép xác định quan hệ huyết thống theo cả dòng cha và dòng mẹ, mở rộng phạm vi tìm kiếm lên tới 4-5 thế hệ.
Bà Bùi Thị Bưởi, thân nhân liệt sỹ Bùi Văn Thẩm (hy sinh năm 1946), chia sẻ: sau 80 năm anh trai hy sinh, gia đình bà giờ chỉ còn một người cháu nội của người anh thứ ba có thể lấy mẫu ADN đối chứng. Với công nghệ cũ, việc đối sánh là không thể. “Tôi chỉ muốn nhanh chóng cho anh về quê nhà để anh em thắp nén hương, mừng lắm”, bà nghẹn ngào. Nhờ NGS, các nhà khoa học đã khớp nối các mảnh vụn ADN cực ngắn để tìm ra mối liên hệ di truyền.
PGS.TS Phí Quyết Tiến phân tích thêm: “Công nghệ này có thể đọc đồng thời hàng triệu đoạn ADN siêu ngắn, chỉ từ 50 đến 70 cặp cơ sở mà phương pháp cũ không thể đọc được. Độ chính xác gần như tuyệt đối. Việc không bị giới hạn bởi dòng mẹ đã mở ra cơ hội cho cả vạn gia đình chỉ còn thân nhân bên nội”.
Trong khi phương pháp cũ phải thực hiện thủ công từng bước với tỷ lệ thành công chỉ khoảng 22%, thì NGS có khả năng xử lý hàng tỷ phân tử ADN cùng lúc, nâng tỷ lệ chiết tách ADN thành công lên tới gần 87%.
Cuộc chạy đua 500 ngày đêm của nghĩa tình
Xác định đây là nhiệm vụ cấp bách khi thân nhân liệt sĩ ngày một già yếu, Bộ Công an đã phát động chiến dịch “500 ngày đêm” thu mẫu sinh phẩm ADN thân nhân liệt sỹ chưa xác định thông tin. Tại các xã miền núi như Ea Súp (Đắk Lắk), dù địa hình hiểm trở, dân cư thưa thớt, cán bộ công an vẫn “đi từng ngõ, gõ từng nhà” để thu thập mẫu. Có những trường hợp, cán bộ phải di chuyển hơn 60km đường rừng, vào tận các tiểu khu không có sóng điện thoại để gặp thân nhân liệt sỹ.
Đại tá Trần Hồng Phú, Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội (Bộ Công an), khẳng định toàn bộ chi phí thực hiện chiến dịch đều do Nhà nước chi trả: “Thân nhân liệt sỹ không phải trả bất kỳ khoản phí nào. Chúng tôi đang nỗ lực xây dựng ngân hàng gen quốc gia để phục vụ việc khớp nối thông tin giữa hài cốt và thân nhân một cách tự động và nhanh chóng nhất”.
Thành quả bước đầu của chiến dịch và công nghệ mới đã mang lại niềm hạnh phúc vô bờ cho nhiều gia đình. Ngay trong ngày phát động cao điểm, danh tính liệt sỹ Nguyễn Thiết Quyết đã được xác định chính xác, là hài cốt tại nghĩa trang ở Gia Lai. Hai gia đình khác là liệt sỹ Đoàn Văn Khải (Ninh Bình) và liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát (Thanh Hóa) cũng đã nhận được thông báo kết quả giám định sau bao năm mòn mỏi chờ đợi.
Ông Đoàn Văn Khơi, em trai liệt sỹ Đoàn Văn Khải, xúc động: “Gia đình tôi rất phấn khởi khi được xác định đúng thân nhân. Đây là mong mỏi lớn nhất của mỗi gia đình có người thân thất lạc nơi chiến trường”.
Hành trình tìm lại tên cho những người đã ngã xuống vẫn còn dài, nhưng với sự đột phá của khoa học và sự quyết liệt của chính quyền, những “linh hồn không tên” đang dần tìm được đường về với gia đình, khép lại nỗi đau chia cắt cả thế kỷ.
