Trong bối cảnh hoạt động liên kết xuất bản phát triển mạnh, thị trường sách đa dạng, việc kiểm soát chất lượng nội dung xuất bản phẩm đang trở thành vấn đề cấp thiết. Nhiều cuốn sách chứa thông tin sai lệch, thiếu chuẩn xác, thậm chí vi phạm pháp luật buộc cơ quan chức năng phải thu hồi, đình chỉ phát hành. Điều này đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế quản lý, siết chặt quy trình biên tập - xuất bản và nâng cao trách nhiệm của nhà xuất bản cũng như đội ngũ biên tập viên.
Liên kết xuất bản: Không được “khoán trắng” trách nhiệm
Sách là sản phẩm văn hóa đặc biệt, lưu giữ lâu dài, truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, là nguồn tri thức và căn cứ hình thành nhận thức xã hội. Mỗi sai sót trong xuất bản không chỉ là lỗi nghiệp vụ mà có thể để lại hệ lụy lâu dài. Thời gian qua, cơ quan quản lý đã xử lý nghiêm nhiều xuất bản phẩm vi phạm, nhưng thực tế cho thấy vẫn còn những cuốn sách chỉ bị phát hiện sai phạm sau khi đã lưu hành, nghĩa là “hàng rào” kiểm soát ở một số khâu chưa thực sự kín.
Chủ trương xã hội hóa hoạt động xuất bản đã tạo nguồn lực lớn, thị trường sách phong phú hơn. Tuy nhiên, xã hội hóa không đồng nghĩa với giảm nhẹ vai trò của nhà xuất bản. Trong nhiều trường hợp, đơn vị liên kết thực hiện gần như toàn bộ quy trình từ tìm bản thảo, biên tập, thiết kế, truyền thông đến phát hành, còn nhà xuất bản chỉ làm thủ tục hành chính cấp quyết định. Đây là “kẽ hở” khiến vai trò “gác cổng” bị suy giảm. Dù quy trình thực hiện theo hình thức nào, trách nhiệm pháp lý và chính trị vẫn thuộc về nhà xuất bản. Nếu coi liên kết chỉ là phân chia lợi ích kinh tế mà buông lỏng kiểm soát nội dung, nhà xuất bản sẽ phải chịu trách nhiệm trước pháp luật và xã hội. Điều cần siết không phải là hoạt động liên kết, mà là trách nhiệm trong hoạt động liên kết.
Quy trình biên tập - xuất bản không có “điểm mù”
Trao đổi với phóng viên, ông Nguyễn Thái Bình, Phó Giám đốc - Phó Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, nhấn mạnh: muốn bảo đảm chất lượng sách, quy trình biên tập - xuất bản phải được thực hiện đầy đủ và nghiêm túc ở tất cả các khâu. Tại Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, từ khi tiếp nhận bản thảo đến khi in xong và phát hành, sách phải trải qua chuỗi kiểm soát nhiều tầng: thẩm định sơ bộ, biên tập viên biên tập, chỉnh sửa, trao đổi tác giả, lãnh đạo ban biên tập đọc duyệt, bộ phận thư ký biên tập rà soát, lãnh đạo phụ trách nội dung hoặc ủy viên hội đồng biên tập đọc duyệt, cuối cùng Giám đốc - Tổng Biên tập xem xét, quyết định duyệt in. Tất cả các lần biên tập, kiểm duyệt đều được lưu vết để đối chiếu. Sau khi hoàn thành nội dung, bản thảo còn được đọc morat trước khi chuyển in và đọc sách mẫu trước khi gia công hoàn thiện. Ông Bình khẳng định: “Đó không phải thủ tục rườm rà mà là cơ chế kiểm soát nhằm hạn chế tối đa sai sót. Mỗi vòng đọc, mỗi lần duyệt đều giống như một 'lớp lọc' để phát hiện lỗi mà khâu trước chưa nhận ra.”
Quan niệm coi biên tập sách chỉ là sửa lỗi chính tả hoặc trau chuốt câu chữ là chưa đầy đủ. Ông Nguyễn Thái Bình phân tích: “Nghề xuất bản là nghề chọn chữ, không phải nghề sắp chữ. Người làm xuất bản phải có tri thức, có kinh nghiệm. Nội dung sách không chính xác thì nhận thức sai lệch sẽ tồn tại rất lâu trong xã hội.” Biên tập viên không chỉ cần giỏi chuyên môn mà còn phải có bản lĩnh chính trị, khả năng phản biện và vốn hiểu biết sâu rộng để nhận diện chi tiết sai lệch, quan điểm thiếu căn cứ hoặc biểu hiện xuyên tạc được cài cắm tinh vi. Đặc biệt với sách lịch sử, chính trị, văn hóa, hồi ký, chủ quyền quốc gia, trách nhiệm của biên tập viên càng nặng nề. Một thông tin thiếu kiểm chứng có thể tác động đến nhận thức của nhiều thế hệ. Vì vậy, với bản thảo nhạy cảm hoặc có ảnh hưởng xã hội lớn, cần phát huy vai trò của hội đồng phản biện, chuyên gia, nhà khoa học để tạo thêm một “tầng kiểm soát độc lập” trước khi xuất bản.
Không đánh đổi giá trị văn hóa lấy lợi nhuận
Áp lực cơ chế thị trường và tự chủ kinh tế đặt các nhà xuất bản trước bài toán khó: làm sao hài hòa giữa hiệu quả kinh tế và bảo vệ giá trị văn hóa - tư tưởng. Ông Nguyễn Thái Bình cho rằng bên cạnh thực hiện đúng quy trình xuất bản theo pháp luật, cần quan tâm nhiều hơn đến đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ biên tập viên cả về chuyên môn và lý luận chính trị. Mỗi biên tập viên phải tự học, tự rèn luyện, còn nhà xuất bản cần đầu tư nhiều hơn cho nguồn nhân lực để xây dựng đội ngũ đủ năng lực phát hiện và đấu tranh với thông tin sai trái ngay từ khâu xử lý bản thảo.
Một vấn đề khác trong liên kết xuất bản là việc một số nhà xuất bản chấp nhận thu kinh phí rẻ mạt để cấp quyết định xuất bản, không đủ chi phí biên tập theo Thông tư số 42/2020/TT-BTTTT ngày 31/12/2020 của Bộ Thông tin và Truyền thông về định mức kinh tế - kỹ thuật hoạt động xuất bản, dẫn đến bỏ qua nhiệm vụ biên tập. Họ còn trao quyết định cho đơn vị liên kết để in sách mà không kiểm soát số lượng in, tạo kẽ hở cho đơn vị liên kết trốn thuế và nghĩa vụ chi trả tác giả, chủ bản quyền. Đã đến lúc cơ quan quản lý nhà nước về xuất bản cần có chế tài rõ hơn về trách nhiệm của cơ quan xuất bản, cơ quan quản lý nhà xuất bản và quản lý liên thông giữa các ngành: xuất bản - in - thuế - thanh tra. Bên cạnh siết chặt thẩm định nội dung, cần xử lý nghiêm các hành vi in lậu, sao chép sách.
Bảo đảm chất lượng xuất bản phẩm là trách nhiệm chung của toàn bộ hệ thống làm sách: từ tác giả, đơn vị liên kết, biên tập viên đến cơ quan quản lý nhà nước. Một nền xuất bản phát triển không đo bằng số lượng đầu sách mà bằng chất lượng, tính chính xác, giá trị tư tưởng và trách nhiệm xã hội của từng xuất bản phẩm. Chỉ khi mọi “kẽ hở” trong quy trình được bịt kín, vai trò “gác cổng” của nhà xuất bản được thực hiện đúng nghĩa và trách nhiệm nghề nghiệp được đặt lên trên sức ép thị trường, những xuất bản phẩm xấu độc mới không còn cơ hội len lỏi vào đời sống xã hội, góp phần giữ gìn nền tảng tư tưởng của Đảng, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc và củng cố niềm tin của bạn đọc.
