Luật sư Trịnh Văn Dũng (Đoàn luật sư TP Hà Nội) cho biết, trong thực tiễn giải quyết tranh chấp thừa kế, các vụ việc liên quan đến người cao tuổi lập di chúc luôn là nhóm phức tạp, phát sinh nhiều mâu thuẫn nhất giữa các thành viên trong gia đình. Sau khi người để lại di sản qua đời, không ít trường hợp người thân cho rằng di chúc được lập khi người cao tuổi đã suy giảm trí nhớ, mắc bệnh sa sút trí tuệ hoặc không còn khả năng nhận thức đầy đủ, từ đó yêu cầu Tòa án xem xét lại giá trị pháp lý của di chúc.
Điều kiện để di chúc hợp pháp
Theo khoản 1 Điều 630 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc hợp pháp phải được lập trong khi người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt; không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép. Đây là yêu cầu cốt lõi nhằm bảo đảm nội dung di chúc phản ánh đúng mong muốn thực sự của người để lại di sản. Pháp luật không đưa ra định nghĩa cụ thể về "minh mẫn sáng suốt", nhưng dưới góc độ pháp lý, tình trạng này được hiểu là người lập di chúc vẫn có khả năng nhận thức và làm chủ hành vi, hiểu rõ tài sản của mình, nhận biết được những người hưởng di sản và nhận thức được hậu quả pháp lý của việc lập di chúc. Đồng thời, việc định đoạt tài sản phải xuất phát từ ý chí tự nguyện, không bị chi phối bởi sự ép buộc, thao túng hoặc tác động bất hợp pháp từ người khác.
Tuổi tác không phải căn cứ duy nhất
Luật sư Trịnh Văn Dũng nhấn mạnh: "Nhiều người trên 80 hoặc 90 tuổi vẫn hoàn toàn tỉnh táo và có quyền lập di chúc hợp pháp. Ngược lại, một người dù chưa quá cao tuổi nhưng đang mắc bệnh làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến nhận thức, trí nhớ hoặc khả năng kiểm soát hành vi vẫn có thể bị xem xét về tính hợp pháp của di chúc. Vì vậy, khi phát sinh tranh chấp, cơ quan có thẩm quyền không đánh giá dựa trên tuổi tác mà tập trung xem xét tình trạng nhận thức thực tế của người lập di chúc tại đúng thời điểm di chúc được xác lập."
Trong thực tiễn, không ít trường hợp người thân cho rằng di chúc không có giá trị pháp lý vì người lập di chúc đã lớn tuổi, sức khỏe suy giảm hoặc mắc bệnh lý liên quan đến nhận thức. Tuy nhiên, theo quy định của pháp luật dân sự, tuổi tác không phải là căn cứ duy nhất để đánh giá hiệu lực của di chúc. Điều quan trọng là tại thời điểm lập di chúc, người để lại tài sản có còn khả năng nhận thức, làm chủ hành vi và thể hiện ý chí tự nguyện hay không.
Người mắc bệnh sa sút trí tuệ lập di chúc có hợp pháp không?
Một trong những trường hợp thường phát sinh tranh cãi là người cao tuổi mất khả năng nhận thức lập di chúc do mắc bệnh Alzheimer hoặc các dạng sa sút trí tuệ. Đây là nhóm bệnh có diễn biến kéo dài, khiến khả năng ghi nhớ, nhận biết và đưa ra quyết định của người bệnh suy giảm theo thời gian. Tuy nhiên, theo luật sư, không phải mọi trường hợp mắc bệnh đều đồng nghĩa với việc mất hoàn toàn năng lực nhận thức. Trên thực tế, nhiều người bệnh vẫn có những khoảng thời gian tỉnh táo, minh mẫn và có thể tự mình quyết định các vấn đề liên quan đến tài sản.
Việc đánh giá không dựa trên tên bệnh mà dựa trên mức độ ảnh hưởng của bệnh đến khả năng nhận thức tại thời điểm lập di chúc. Nếu người lập di chúc vẫn hiểu rõ tài sản của mình, xác định được người thừa kế và tự nguyện thể hiện ý chí, di chúc vẫn có thể được pháp luật công nhận. Ngoài ra, những trường hợp như hôn mê, rối loạn tâm thần nặng, mất trí nhớ nghiêm trọng hoặc các bệnh lý thần kinh làm mất khả năng nhận biết hành vi cũng thường bị xem xét khi đánh giá hiệu lực của di chúc.
Yếu tố quyết định là thời điểm lập di chúc
Trong các tình huống này, Tòa án không chỉ căn cứ vào tình trạng sức khỏe hiện tại mà còn xem xét toàn bộ tài liệu y tế, hồ sơ điều trị và các chứng cứ liên quan đến thời điểm lập di chúc. Luật sư Trịnh Văn Dũng nhấn mạnh: "Yếu tố quyết định không phải là người lập di chúc bao nhiêu tuổi hay mắc bệnh gì, mà là họ có còn khả năng nhận thức và làm chủ hành vi khi thể hiện ý chí định đoạt tài sản hay không."
Một trong những nguyên nhân phổ biến dẫn đến tranh chấp là các bên chỉ tập trung vào tình trạng sức khỏe của người để lại di sản trước hoặc sau khi lập di chúc mà bỏ qua thời điểm ký di chúc. Trên thực tế, giá trị pháp lý của di chúc được xem xét dựa trên khả năng nhận thức và làm chủ hành vi của người lập di chúc ngay tại thời điểm xác lập ý chí cuối cùng. Kinh nghiệm từ nhiều vụ án cho thấy, một người có thể mắc bệnh tuổi già, sa sút trí tuệ hoặc gặp vấn đề về sức khỏe trong một giai đoạn nhất định, nhưng nếu tại thời điểm lập di chúc họ vẫn minh mẫn, sáng suốt và tự nguyện thể hiện ý chí thì di chúc vẫn có thể được công nhận. Ngược lại, nếu chứng minh được người lập di chúc không còn khả năng nhận thức tại thời điểm ký thì di chúc có nguy cơ không được chấp nhận.
