Thực trạng thiếu trung thực trong biểu diễn nghệ thuật
Công nghệ phát triển đã mở rộng biên độ sáng tạo trong âm nhạc, nhưng cũng kéo theo những biểu hiện thiếu trung thực như hát nhép, hát đè và lạm dụng các công cụ xử lý giọng hát. Theo Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam, hát nhép, hát đè đang trở thành một “căn bệnh” lan rộng từ chương trình quần chúng đến chuyên nghiệp, thậm chí xuất hiện trong chương trình truyền hình trực tiếp và chương trình dành cho trẻ em, gây bức xúc cho khán giả. Việc để trẻ em biểu diễn trên nền băng thu sẵn có thể tạo thói quen không tốt trong tương lai. Đáng chú ý, không chỉ nhép giọng mình, một số trường hợp còn nhép giọng người khác. Ông Biên cho rằng nguyên nhân không hoàn toàn do nghệ sĩ, mà còn do đơn vị tổ chức, nhà sản xuất ưu tiên yếu tố an toàn thay vì khuyến khích năng lực thực trên sân khấu, làm mất đi cảm xúc chân thực giữa nghệ sĩ và công chúng.
Ảnh hưởng của công nghệ và AI đến tính chân thực
Đại tá, nhạc sĩ Vũ Hồ Tùng, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường đại học Văn hóa nghệ thuật Quân đội, cho biết xuất hiện nhiều trường hợp giọng hát thực tế của ca sĩ quá khác so với sản phẩm phát hành trên nền tảng số. Các clip bóc tách vocal thật lan truyền trên mạng xã hội cho thấy sự phụ thuộc quá mức vào công cụ xử lý âm thanh. Ông khẳng định công nghệ không có lỗi, nhưng khi được dùng thay thế rèn luyện nghiêm túc sẽ tạo ra giá trị ảo, khiến công chúng khó phân biệt năng lực thật và sản phẩm làm đẹp bằng kỹ thuật. Sự thâm nhập của AI cũng đặt ra thách thức lớn về tính chân thực trong sáng tạo âm nhạc, khi AI được dùng để viết lời, tạo giai điệu, phối khí, thay thế giọng ca sĩ. Nhạc sĩ Giáng Son cho biết trong một cuộc thi âm nhạc gần đây, có thí sinh gửi tới 24 tác phẩm dự thi đều do AI sáng tác, hành động này thiếu tự trọng nghề nghiệp và không thể chấp nhận.
Hoàn thiện pháp lý để ngăn chặn lệch chuẩn
Trước tình trạng thiếu trung thực gia tăng, nhiều ý kiến cho rằng nguyên nhân xuất phát từ “lỗ hổng” pháp lý. Nghị định số 79/2012/NĐ-CP năm 2012 từng cấm sử dụng bản ghi âm thay giọng thật, nhưng Nghị định số 144/2020/NĐ-CP thay thế đã bỏ nội dung này, vô hình trung nới lỏng chuẩn mực. Giải pháp cần làm ngay là hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng chặt chẽ nhưng thông thoáng, vừa tạo điều kiện ứng dụng công nghệ vừa bảo đảm tính trung thực. Cần có quy định cụ thể cho trường hợp được phép sử dụng âm thanh thu sẵn, còn lại phải bảo đảm trình diễn trực tiếp đúng cam kết. Với live concert, khán giả chi tiền để thưởng thức giọng ca, tiếng đàn, việc nói không với đàn nhép, hát nhép phải trở thành điều đương nhiên.
Vai trò của quản lý và đào tạo
Thiếu tướng, nhạc sĩ Đức Trịnh, Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam, cho biết Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp; Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng nên có quy định tương tự cho nghệ sĩ, đồng thời thành lập hội đồng nghệ thuật thẩm định, kiểm tra, giám sát và xử phạt nghiêm vi phạm. Cần thay đổi tư duy của đơn vị tổ chức, không vì an toàn hay cắt giảm chi phí mà tước cơ hội thăng hoa cảm xúc, kết nối trực tiếp với khán giả. Nhạc sĩ Nguyễn Quang Long nhận định, khi AI ngày càng thâm nhập, “tính người” trong sáng tác và biểu diễn càng quan trọng; những giá trị nguyên bản như âm thanh mộc, cảm xúc thật và tương tác trực tiếp sẽ được trân trọng. Đại tá, nhạc sĩ Vũ Hồ Tùng nhấn mạnh vai trò của đào tạo: hành trình từ phòng học tới sân khấu không chỉ hình thành kỹ năng mà còn xây dựng nhân cách nghề nghiệp, bản lĩnh văn hóa và lòng tự trọng.
Động thái mới từ cơ quan quản lý
Tháng 2 vừa qua, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Công văn số 745/BVHTTDL-NTBD về việc chấn chỉnh tình trạng biểu diễn, tổ chức biểu diễn không trung thực. Công văn đề nghị Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố chỉ đạo cơ quan chuyên môn tăng cường quản lý nhà nước, kiểm tra, xử lý nghiêm vi phạm, phối hợp chặt chẽ để chấn chỉnh các biểu hiện lệch chuẩn, phản cảm. Sự vào cuộc của cơ quan quản lý và ý thức trách nhiệm của người làm nghề mở ra kỳ vọng kỷ cương trong sáng tác, biểu diễn nghệ thuật sẽ được thiết lập lại, đưa nghệ thuật phát triển lành mạnh với những giá trị chân thực, bền vững.
