Chi cục Quản lý thị trường tỉnh Lạng Sơn vừa tạm giữ 9 bao tải chứa 80 kg xác ve sầu sấy khô làm nguyên liệu thuốc. Lái xe khai vận chuyển thuê, không xuất trình được giấy tờ. Đến ngày 13.5, hàng được trả lại sau khi chủ hàng xuất trình đầy đủ giấy tờ nguồn gốc.
Trước đó, Công an phường Tân An (Bắc Ninh) phối hợp quản lý thị trường kiểm tra hộ kinh doanh, phát hiện 163 kg hạt mix không hóa đơn, chứng từ. Hộ bị phạt 11 triệu đồng và tiêu hủy toàn bộ lô hàng. Gần đây, vụ tịch thu 42 cây mai vàng tại Côn Đảo vì không chứng minh được nguồn gốc cũng gây tranh luận.
Khoảng trống pháp lý về chứng từ hàng hóa
Luật sư Hoàng Hà (Đoàn luật sư TP.HCM) cho rằng các vụ việc trên phản ánh khoảng trống pháp lý. Quy định hóa đơn, chứng từ hiện dành cho doanh nghiệp có pháp nhân, dây chuyền sản xuất, sổ sách, tem nhãn. Nhưng nhiều hàng hóa lưu thông tại Việt Nam như mật ong rừng, nấm linh chi, lá hà thủ ô... là sản vật tự nhiên, không có tem nhãn hay hóa đơn.
Luật sư chỉ ra rằng quy định thuế cho phép doanh nghiệp lập bảng kê thu mua hàng không hóa đơn trong một số trường hợp đặc thù (nông sản, lâm sản, thủy sản từ người sản xuất trực tiếp). Tuy nhiên, chưa có chuẩn hóa rõ yêu cầu chứng minh tối thiểu cho từng nhóm hàng, đặc biệt với sản vật tự nhiên, dẫn đến cách hiểu khác nhau khi kiểm tra.
Thông tư 27/2020/TT-BCT của Bộ Công Thương chủ yếu quy định trình tự kiểm tra, xử lý vi phạm, chưa có danh mục chứng từ tối thiểu để xác định nguồn gốc hàng hóa. Vì vậy, người kinh doanh và lực lượng kiểm tra chưa thống nhất được giấy tờ nào là đủ.
Trách nhiệm chứng từ theo từng nấc trong chuỗi
Luật sư Hoàng Hà nhấn mạnh: Người dân thu hái không thể bị áp chuẩn chứng từ như doanh nghiệp. Thương lái trung gian gom hàng liên tỉnh phải lập bảng kê thu mua theo mẫu thống nhất, lưu thông tin truy xuất. Cơ sở kinh doanh, sơ chế, đóng gói phải có chứng từ đầy đủ. Hiện pháp luật gộp tất cả vào cụm "hàng hóa lưu thông", trong khi trách nhiệm chứng từ tăng dần theo giá trị gia tăng.
Với hàng thu mua từ người dân như nông sản, lâm sản phụ, dược liệu tự nhiên, giấy tờ hợp lý có thể là bảng kê, hợp đồng thu mua, giấy xác nhận của bên bán hoặc chính quyền địa phương nơi thu gom, thể hiện người bán, người mua, địa điểm, số lượng, thời điểm và mục đích vận chuyển.
Hóa đơn và bảng kê là chứng từ cần thiết
Chuyên gia thuế Nguyễn Ngọc Tú cho rằng hóa đơn là chứng từ quan trọng chứng minh nguồn gốc hàng hóa, đặc biệt với mặt hàng có nguy cơ gian lận cao. Người bán phải có hóa đơn cho người mua; giao dịch lớn cần hợp đồng, trên 5 triệu đồng phải chuyển khoản mới được tính vào chi phí.
Với cá nhân tự cung tự cấp, vận chuyển vài kg rau thịt không cần hóa đơn, nhưng khi mua bán phải có chứng từ. Trường hợp được phép không cần hóa đơn, thay vào đó là bảng kê (hàng nông sản người dân nuôi trồng). Cá nhân, hộ kinh doanh có thể mua hóa đơn từ cơ quan thuế hoặc lập bảng kê. Với ngưỡng doanh thu miễn thuế 1 tỉ đồng/năm, gần 90% hộ kinh doanh không xuất hóa đơn. Khi khách yêu cầu, họ phải mua hóa đơn từ cơ quan thuế.
Luật sư Trần Xoa (Giám đốc Công ty luật Minh Đăng Quang) cho biết quy định về chứng từ hàng hóa lưu thông đã rõ. Người mua gom nông sản chưa qua sơ chế thuộc đối tượng không chịu thuế GTGT, chỉ chịu thuế TNCN 0,5%. Ví dụ hàng 10 triệu đồng, thuế 50.000 đồng. Với mức thuế thấp, người nộp thuế nên thực hiện để có hóa đơn – "tấm vé" lưu hành an toàn. Thương lái thu mua trước khi đi cần mua hóa đơn, lập bảng kê để chứng minh nguồn gốc với quản lý thị trường.
Chuyên gia Nguyễn Ngọc Tú nhận định câu chuyện hóa đơn chưa bao giờ hết nóng. Cơ quan thuế khuyến khích người mua nhận hóa đơn qua chương trình xổ số hóa đơn. Theo Cục Thuế, hệ thống hóa đơn điện tử đã xử lý 2,4 tỉ hóa đơn. Số hóa đơn từ máy tính tiền tăng mạnh; 3 tháng đầu 2026 có gần 90.000 máy đăng ký, tăng 2.550% so với cùng kỳ 2025.
