Mỹ đang thay đổi chính sách quản lý thuốc lá theo hướng cân bằng hơn, vừa ngăn ngừa giới trẻ tiếp cận nicotine vừa hỗ trợ người hút thuốc trưởng thành thông qua quản lý dựa trên mức độ rủi ro của các sản phẩm. Xu hướng này diễn ra trong bối cảnh thị trường sản phẩm không khói như thuốc lá nung nóng (TLNN), thuốc lá điện tử (TLĐT), túi nicotine… tiếp tục tăng trưởng, dự kiến đạt quy mô 30,8 tỷ USD toàn cầu vào năm 2034.
WHO phân loại mức độ hấp dẫn giới trẻ của các sản phẩm nicotine thế hệ mới
Dù không có sản phẩm thuốc lá nào an toàn tuyệt đối, vị trí của mỗi loại trên “chuỗi nguy cơ” hoàn toàn khác nhau. Theo báo cáo tháng 11/2025 của Nhóm Nghiên cứu về Quy định Sản phẩm Thuốc lá (TobReg) thuộc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), các sản phẩm nicotine thế hệ mới có mức độ hấp dẫn khác nhau rõ rệt, đặc biệt giữa TLĐT và TLNN.
TLĐT hóa hơi dung dịch chứa nicotine và hương liệu, không sử dụng thuốc lá thật; với hàng nghìn hương vị dễ chịu và giá ngày càng thấp, đây là sản phẩm có sức hút cao đối với giới trẻ. Trong khi đó, TLNN sử dụng nguyên liệu thuốc lá thật được làm nóng, không đốt cháy như thuốc lá điếu, ít lựa chọn hương vị hơn và mang mùi vị truyền thống, chủ yếu hướng tới người hút thuốc thành niên. WHO xếp TLNN vào nhóm có mức độ hấp dẫn giới trẻ thấp hơn TLĐT và mọi sản phẩm nicotine khác.
Chiến lược kép: cai thuốc và chuyển đổi sang sản phẩm rủi ro thấp hơn
Ngăn chặn giới trẻ tiếp cận sản phẩm thuốc lá luôn là mục tiêu trọng tâm trong chính sách y tế công cộng của nhiều nước, bao gồm Mỹ. Tuy nhiên, Mỹ theo đuổi cách tiếp cận cân bằng và toàn diện: vừa bảo vệ thanh thiếu niên vừa hỗ trợ người hút thuốc trưởng thành. Ông Cliff Douglas, nguyên Phó chủ tịch phụ trách kiểm soát thuốc lá của Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ nhận định, một khuôn khổ quản lý hiệu quả cần đáp ứng cả hai mục tiêu.
Chính sách kiểm soát thuốc lá tại Mỹ được triển khai song song: cai thuốc và chuyển đổi sang sản phẩm rủi ro thấp hơn. Ở trụ cột cai thuốc, Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Mỹ nhấn mạnh yếu tố then chốt là khuyến khích và hỗ trợ người hút thuốc từ bỏ, đồng thời bảo đảm quyền lợi tiếp cận công bằng biện pháp hỗ trợ dựa trên bằng chứng nhằm giảm gánh nặng bệnh tật lâu dài.
Về chính sách giảm tác hại, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đang “tăng cường giáo dục người hút thuốc trưởng thành về rủi ro tương đối của sản phẩm thuốc lá” để hỗ trợ họ ra quyết định. Trong phân loại “chuỗi nguy cơ”, FDA cho rằng sản phẩm không đốt cháy “thường có rủi ro thấp hơn” so với sản phẩm đốt cháy như thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lá tẩu. Nếu phương pháp cai truyền thống thất bại, FDA sẽ xem xét cung cấp thông tin về lợi ích sức khỏe tiềm năng khi chuyển sang sản phẩm ít rủi ro hơn.
Tuy nhiên, giới chức Mỹ nhấn mạnh rằng giảm tác hại không thay thế cho mục tiêu cai thuốc, mà là một phần trong chiến lược tổng thể.
Dự báo và kinh nghiệm quốc tế
Tại hội nghị Sản phẩm Nicotine Thế hệ mới (Next Generation Nicotine Delivery) ở Miami (Mỹ), TS. Derek Yach, cựu Giám đốc của WHO dự báo, nếu 20% người hút thuốc chuyển sang các sản phẩm ít gây hại hơn, ước tính có thể ngăn chặn 100 triệu ca tử vong liên quan đến các bệnh do khói thuốc gây ra vào năm 2060.
Tại một số nước, doanh số thuốc lá truyền thống giảm sau khi xuất hiện sản phẩm không khói. Nhật Bản, tỷ lệ hút thuốc lá truyền thống giảm 52% sau hơn 10 năm cho phép lưu hành hợp pháp TLNN. Còn tại Thuỵ Điển, tỷ lệ hút thuốc lá truyền thống hiện chỉ còn khoảng 3,7%, thấp nhất châu Âu, nhờ sự phổ biến của các giải pháp thay thế không khói theo chiến lược giảm tác hại.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy chính sách kiểm soát thuốc lá nhân văn, hiệu quả không chỉ bảo vệ một nhóm đối tượng, mà phải dựa trên bằng chứng khoa học và nhu cầu thị trường. Khi triển khai đồng bộ các trụ cột như ngăn chặn giới trẻ, hỗ trợ cai thuốc và truyền thông mức độ rủi ro của từng sản phẩm, hiệu quả thực thi chính sách sẽ cải thiện, giảm hệ lụy bệnh tật liên quan đến thuốc lá và tạo đồng thuận xã hội.
