Xung đột giữa Mỹ và Iran đã bùng phát trở lại sau vụ tấn công trên eo biển Hormuz, khiến bản ghi nhớ thỏa thuận giữa hai bên đứng trước nguy cơ đổ vỡ. Đài Aljazeera ngày 27.6 dẫn thông báo từ Iran cho biết Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) đã tấn công các vị trí liên quan Mỹ. Cùng ngày, Bahrain cũng thông báo bị Iran tấn công và lên án Tehran.
IRGC gửi thông điệp qua hành động quân sự
Cả hai bên đều đổ lỗi cho nhau. Tehran giải thích cuộc tấn công của IRGC nhằm đáp trả việc Washington tối 26.6 tập kích một số khu vực phía nam Iran, cáo buộc Mỹ vi phạm thỏa thuận. Ngược lại, Washington tuyên bố tập kích Iran vì IRGC ngày 25.6 đã tấn công một tàu hàng trên eo biển Hormuz, vi phạm thỏa thuận.
Chuyên gia tình báo quân sự Mỹ Carl O. Schuster (giảng dạy tại ĐH Hawaii - Thái Bình Dương) phân tích với Thanh Niên: "Đối với khu vực vịnh Ba Tư, IRGC hoạt động độc lập với chính phủ, nhất là khi 'Lãnh đạo tối cao' đương nhiệm Mojtaba Khamenei chưa chính thức được phong Ayatollah, nên chưa có đủ ảnh hưởng rộng rãi ngay cả trong giới tinh hoa của chế độ".
Động cơ thử thách và đáp trả có chừng mực
Theo ông Schuster, IRGC tiến hành cuộc tấn công nhằm thử thách Mỹ và chứng minh sức mạnh cùng tính độc lập. Washington buộc phải đáp trả để tránh làm suy yếu lời đe dọa từ Tổng thống Donald Trump, người từng cảnh báo Iran sẽ gánh chịu hậu quả nếu có hành vi sai trái. Tuy nhiên, chuyên gia cho rằng Mỹ đã trả đũa một cách chừng mực, chỉ nhắm vào thành phần khơi mào cuộc tấn công trước đó.
"Tôi tin rằng sự hạn chế đó chủ yếu để xoa dịu các chính trị gia trong nước Mỹ, những người muốn chấm dứt xung đột. Sự đáp trả của Mỹ dường như chưa nhằm cảnh báo IRGC không tiến hành các cuộc tấn công tiếp theo. Tôi dự đoán IRGC sẽ chờ vài ngày để xem liệu Mỹ có tiến hành các đợt tấn công đáp trả tiếp theo hay không, và nếu không có, họ sẽ tấn công một tàu khác ở một vị trí khác trong Vịnh Ba Tư hoặc eo biển Hormuz", cựu đại tá Schuster dự báo.
Eo biển Hormuz - điểm mấu chốt của xung đột
Bạo lực bùng phát trở lại nhằm thể hiện quyền kiểm soát Hormuz. Sau khi ký bản ghi nhớ, hai bên có tuyên bố mâu thuẫn về eo biển này. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio khẳng định tàu thuyền qua Hormuz không bị thu phí, trong khi Tehran khẳng định quyền quyết định thuộc về Iran. IRGC ngày 25.6 nhấn mạnh dù tàu đi qua lãnh hải Iran hay Oman đều cần phối hợp đầy đủ với chính quyền Tehran khi vượt eo biển.
Theo bản ghi nhớ đã ký, việc mở cửa Hormuz tạm thời diễn ra trong 60 ngày để tàu thuyền qua lại, trong khi Mỹ và Iran tiếp tục đàm phán. Iran rất cần thể hiện quyền kiểm soát Hormuz, vốn là đòn bẩy quan trọng trước cuộc đối đầu với Washington. IRGC chắc chắn không muốn mất lợi thế từ eo biển này.
Áp lực nội bộ tại Mỹ và cơ hội cho Iran
Chính quyền Tổng thống Trump đang đối mặt áp lực từ nội bộ. Ngày 24.6, các nghị sĩ đảng Cộng hòa tại Thượng viện đã bỏ phiếu bác bỏ một nghị quyết hạn chế quyền lực của Tổng thống Trump trong cuộc chiến Iran. Kết quả này diễn ra sau khi Nhà Trắng gây áp lực với các thượng nghị sĩ Cộng hòa, vì Thượng viện ngày 23.6 đã bỏ phiếu thông qua với tỷ lệ 50-48 thông qua nghị quyết tìm cách giới hạn quyền lực của ông Trump. Trong cuộc bỏ phiếu ngày 23.6, một số nghị sĩ Cộng hòa đã bỏ phiếu chống lại Tổng thống Trump. Dù đến ngày 24.6, ông Trump thuyết phục thành công một số nghị sĩ Cộng hòa quay xe, nhưng thực tế cho thấy ông đang phải đối mặt với sự phản đối từ chính đảng của mình. Hồi đầu tháng 6, một số hạ nghị sĩ Cộng hòa cũng đã cùng các nghị sĩ Dân chủ bỏ phiếu thông qua nghị quyết yêu cầu ông Trump dừng cuộc chiến Iran.
Khi cuộc bầu cử giữa kỳ tại Mỹ ngày càng gần, Nhà Trắng có thể gặp áp lực lớn hơn, thậm chí bị chỉ trích từ chính đảng Cộng hòa. Việc Nhà Trắng gặp bất lợi về thời gian khiến Iran có thể tận dụng để gây sức ép trong quá trình đàm phán. Đây là cơ hội để Tehran, với sự nắm quyền lực thực tế của IRGC, chiếm ưu thế về tương lai eo biển Hormuz.
