Lưu lượng vận chuyển thương mại qua eo biển Hormuz đã tăng mạnh trong những tuần gần đây, với khối lượng dầu lưu thông đạt hơn 10 triệu thùng/ngày, theo một quan chức Mỹ cho Bloomberg biết. Sự phục hồi này diễn ra sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump ký thỏa thuận hòa bình tạm thời với Iran, đánh dấu bước ngoặt so với giai đoạn xung đột khiến hoạt động hàng hải gần như tê liệt.
Đòn bẩy chiến lược của Iran suy giảm
Trước khi chiến tranh nổ ra, khoảng 20% nguồn cung dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu đi qua eo biển Hormuz, tương đương khoảng 20 triệu thùng dầu và nhiên liệu mỗi ngày. Hiện nay, hơn 10 triệu thùng dầu/ngày đã lưu thông trở lại qua Hormuz, kết hợp với khoảng 5 triệu thùng được vận chuyển qua các tuyến thay thế, đưa tổng lưu lượng tiến gần mức bình thường.
Quan chức Mỹ cho biết diễn biến này đã khiến Tehran bất ngờ, đồng thời cho thấy khả năng của Iran trong việc phong tỏa eo biển Hormuz hiện đã bị thu hẹp đáng kể. Theo ông, đây cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến các vụ tấn công mới đây tại khu vực eo biển. Trong thời gian giao tranh, Iran từng sử dụng Hormuz như một đòn bẩy chiến lược khi hạn chế lưu thông hàng hải, khiến nguồn dự trữ dầu toàn cầu suy giảm cùng giá năng lượng tăng vọt.
Nỗ lực quân sự và ngoại giao của Mỹ
Ngay cả trước khi hai bên đạt được thỏa thuận ngừng bắn, Washington đã triển khai nhiều biện pháp nhằm làm suy yếu khả năng kiểm soát của Iran đối với Hormuz. Theo quan chức Mỹ, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) đã thiết lập nhiều lớp bảo vệ bằng không quân và hải quân, giúp các chủ tàu tự tin hơn khi di chuyển qua khu vực phía nam eo biển, gần lãnh hải Oman.
Vấn đề an ninh hàng hải tại eo biển Hormuz hiện là một trong những nội dung trọng tâm của các cuộc đàm phán gián tiếp giữa Mỹ và Iran diễn ra trong tuần này tại Qatar, với sự tham gia của các đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner. Ngoài chương trình hạt nhân của Tehran, quyền kiểm soát hoạt động hàng hải qua Hormuz cũng là chủ đề then chốt trên bàn đàm phán.
Theo quan chức Mỹ, Washington đang thúc giục Iran tuân thủ các điều khoản hàng hải trong bản ghi nhớ đã ký, đồng thời hướng tới một thỏa thuận dài hạn nhằm bảo đảm quyền tự do lưu thông thương mại qua eo biển. Văn kiện hiện hành quy định các tàu được miễn phí quá cảnh trong thời gian đàm phán kéo dài 60 ngày, còn cơ chế sau thời hạn này vẫn đang được thương lượng. Tổng thống Donald Trump và Ngoại trưởng Marco Rubio đều tuyên bố Mỹ sẽ không chấp nhận bất kỳ khoản phí quá cảnh hay phí dịch vụ hàng hải nào trong thỏa thuận cuối cùng. Đến nay, Iran vẫn chưa công khai chấp nhận các yêu cầu của Mỹ liên quan đến Hormuz.
Cuộc mặc cả chưa ngã ngũ
Tuần trước, Tehran bị Washington cáo buộc vi phạm các cam kết khi tiến hành cuộc tấn công bằng máy bay không người lái nhằm vào một tàu chở container treo cờ Singapore. Vụ việc kéo theo hàng loạt đòn đáp trả qua lại, khiến lệnh ngừng bắn giữa hai bên rơi vào tình trạng mong manh. Việc Tổng thống Trump quyết định không mở rộng các cuộc không kích và tiếp tục ưu tiên đàm phán được xem là dấu hiệu cho thấy ông không muốn nền kinh tế Mỹ phải gánh thêm hệ lụy từ cuộc xung đột.
Nhà lãnh đạo Mỹ nhiều lần khẳng định không muốn bị ghi nhớ như Herbert Hoover - vị tổng thống tại thời điểm xảy ra cú sụp đổ thị trường chứng khoán năm 1929, mở đầu cho cuộc Đại suy thoái, theo Axios. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nhận định chính những tính toán về kinh tế và chính trị này có thể khiến Iran kéo dài tiến trình thương lượng, qua đó làm suy giảm khả năng gây sức ép của ông Trump nhằm buộc Tehran đưa ra các nhượng bộ quan trọng.
Việc lưu lượng hàng hải qua Hormuz phục hồi chủ yếu phản ánh sự trở lại trạng thái trước chiến tranh, thay vì một bước đột phá mới. Dù vậy, chính quyền Mỹ cho rằng loạt vụ tấn công trong tuần trước cho thấy Iran đang tìm cách tái khẳng định ảnh hưởng tại eo biển sau khi nhận ra khả năng phong tỏa hoàn toàn tuyến hàng hải này đã suy giảm đáng kể. Quan chức Mỹ cũng nhận định năng lực giám sát của Iran đối với các hoạt động hàng hải ở khu vực cách xa bờ biển còn hạn chế, khiến Tehran chỉ phát hiện khá muộn quy mô thực tế của dòng chảy dầu mỏ qua hành lang vận tải phía nam.
Tuy nhiên, việc thuyết phục Iran từ bỏ tham vọng kiểm soát eo biển Hormuz được dự báo sẽ không dễ dàng. Trưởng đoàn đàm phán Iran Mohammad Bagher Ghalibaf ngày 1/7 tuyên bố trên truyền hình nhà nước IRIB rằng chủ quyền đối với tuyến hàng hải này thuộc về Iran và Oman. Trong khi Ngoại trưởng Oman khẳng định kế hoạch đối với Hormuz không bao gồm việc áp phí quá cảnh, Bloomberg cho biết Muscat cũng đã thông báo với các quan chức châu Âu rằng một số loại phí có thể vẫn cần được áp dụng.
Các hãng vận tải biển, doanh nghiệp dầu khí và nhiều bên liên quan cảnh báo việc áp đặt phí quá cảnh, hoặc các khoản thu có bản chất tương tự, sẽ vi phạm luật pháp quốc tế và tạo ra tiền lệ nguy hiểm, có thể dẫn đến việc nhiều tuyến hàng hải quan trọng khác trên thế giới áp dụng các khoản phí tương tự.
Bất chấp các đòn tấn công trả đũa lẫn nhau, tàu thương mại vẫn tiếp tục đi qua eo biển Hormuz. Theo phía Mỹ, điều này phản ánh niềm tin ngày càng lớn của giới vận tải vào năng lực bảo vệ của Washington, cũng như những hạn chế trong khả năng kiểm soát thực địa của Iran. Bên cạnh đó, các chủ tàu cũng tin rằng Tehran sẽ tránh thực hiện những cuộc tấn công có thể gây ra thảm họa môi trường quy mô lớn. Điển hình là vụ tấn công nhằm vào tàu chở hàng treo cờ Singapore tuần trước. Cuộc tấn công chỉ làm hư hại buồng lái, không gây thương vong và con tàu vẫn có thể tiếp tục hành trình.
