Câu chuyện của gia đình tôi là một trong số hàng ngàn bi kịch hậu chiến. Năm liệt sĩ nội ngoại chưa tìm thấy mộ, những chuyến đi tìm kiếm vô vọng, những tấm bia sai tên – đó là nỗi đau dai dẳng suốt hơn nửa thế kỷ. Nhưng từ trong tuyệt vọng, ánh sáng hy vọng đang lóe lên nhờ công nghệ ADN và chuyển đổi số.
Những con số nhức nhối về liệt sĩ chưa tìm thấy
Theo thống kê từ Cục Chính sách (Tổng cục Chính trị, Bộ Quốc phòng), cả nước có hơn 1.146.250 binh sĩ tử trận qua các cuộc chiến tranh. Riêng cuộc kháng chiến chống Mỹ đã có 849.018 liệt sĩ hy sinh. Dù Đảng, Nhà nước và Nhân dân đã dành biết bao tâm sức, hiện vẫn còn khoảng 200.000 hài cốt chưa được tìm thấy và hơn 300.000 hài cốt đã quy tập nhưng nằm lặng lẽ dưới những tấm bia thiếu thông tin.
Phía sau những con số nghẹn ngào ấy là hình ảnh những Bà mẹ Việt Nam Anh hùng như mẹ Nguyễn Thị Thứ ở Quảng Nam có 9 con trai hy sinh, hay mẹ Phạm Thị Ngư mang nặng đẻ đau 8 người con đều gửi thanh xuân lại chiến trường. Cả nước hiện có hơn 44.000 bà mẹ liệt sĩ từng khóc cạn nước mắt vì những người con ra đi không trở về.
Khó khăn chồng chất và những nỗi đau bị lợi dụng
Cuộc tìm kiếm hài cốt thiêng liêng ngày càng đối mặt với rào cản khắc nghiệt. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, địa hình, địa vật đã thay đổi hoàn toàn do bom đạn và thiên nhiên. Những tuyến đường vận tải năm xưa bị rừng già che phủ. Nhiều hồ sơ, giấy báo tử chỉ được lưu theo ký hiệu quân sự. Những nhân chứng sống dần ra đi, trí nhớ phai nhạt.
Trong nỗi tuyệt vọng, nhiều gia đình đặt niềm tin vào ngoại cảm, dẫn đến những câu chuyện xót xa. Theo báo điện tử Chính phủ, gia đình ông Phan Sửu ở Nghệ An đã tốn kém hàng chục triệu đồng nghe lời 'thầy ngoại cảm' nhưng chẳng mang lại kết quả, thậm chí còn bị lừa gạt mang về những nắm đất vô tri. Đứng trước thực trạng này, Chính phủ đã chính thức ban hành văn bản không công nhận ngoại cảm là phương pháp xác định danh tính liệt sĩ.
Chiến dịch 500 ngày đêm: Những kết quả bước đầu
'Chiến dịch 500 ngày đêm' chính thức phát động từ tháng 4/2026, kéo dài đến dịp kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/2027). Mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt; hoàn thành lấy mẫu đối với 230.000 ngôi mộ chưa xác định thông tin; giám định ADN khoảng 18.000 mẫu; xây dựng cơ sở dữ liệu gien; và rà phá bom mìn.
Chỉ sau bốn tháng, toàn quốc đã huy động 32 đội tìm kiếm với hơn 1.500 cán bộ, chiến sĩ hoạt động trong nước và tại Lào, Campuchia. Kết quả, 1.425 hài cốt liệt sĩ đã được tìm thấy, bao gồm 401 hài cốt trong nước, 174 tại Lào và 850 tại Campuchia. Bên cạnh đó, 360 đội rà phá bom mìn với 5.183 chiến sĩ đã làm sạch hơn 8.462 ha, tạo điều kiện an toàn cho các chiến dịch quy tập tiếp theo.
Hy vọng từ công nghệ ADN và chuyển đổi số
Phương pháp giám định ADN được coi là 'chìa khóa vàng' giải mã danh tính liệt sĩ. Một 'Ngân hàng Gene Liệt sĩ' quốc gia đang hình thành với dữ liệu khổng lồ. Đến nay, lực lượng chức năng đã lấy mẫu hài cốt tại 66.013 ngôi mộ, tiếp nhận và lưu trữ 15.729 mẫu. Đối với thân nhân, đã thu thập 93.464 mẫu sinh phẩm, trong đó 53.036 mẫu đã phân tích và đồng bộ vào cơ sở dữ liệu quốc gia.
Một trường hợp điển hình là gia đình ông Nguyễn Tiến Minh ở Quảng Trị. Sau 53 năm tìm kiếm, nhờ ADN, họ đã xác định được danh tính và nơi yên nghỉ của liệt sĩ Nguyễn Quốc Hội tại phần mộ số 47, Nghĩa trang Liệt sĩ Đức Cơ (Gia Lai). Công nghệ GIS và chuyển đổi số cũng được ứng dụng để lập bản đồ số nghĩa trang. Cổng thông tin điện tử quốc gia đã cập nhật dữ liệu của 836.329 mộ cùng 3.080 nghĩa trang, giúp người dân dễ dàng tra cứu.
Niềm tin vào tương lai
Hành trình tìm kiếm liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà là đạo lý 'Uống nước nhớ nguồn'. Mỗi hài cốt được tìm thấy, mỗi cái tên được khắc trên bia đá là một phần máu thịt của Tổ quốc được xoa dịu. Cuộc chạy đua với thời gian vẫn tiếp diễn bằng mồ hôi, nước mắt và tình yêu thương vô bờ, cho đến khi không còn người lính nào bị lãng quên.
