Ngay từ sáng sớm, chiếc xe chở đoàn cán bộ của Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) đã rời Hà Nội. Trên xe là những ba-lô quen thuộc: dụng cụ lấy mẫu, găng tay vô trùng, túi niêm phong, ống nghiệm, sổ ghi chép, thiết bị định vị. Mỗi chuyến đi đều mang theo hy vọng: thêm một người lính có thể được gọi đúng tên sau hơn nửa thế kỷ.
Hành trình bắt đầu từ thực địa
Đối với nhiều người, hài cốt liệt sĩ chỉ xuất hiện trong những buổi lễ truy điệu hay hồi hương xúc động. Nhưng với các cán bộ của Trung tâm Giám định ADN, hành trình ấy bắt đầu từ rất lâu trước đó, từ khi lần theo từng thông tin trong hồ sơ lưu trữ, từng ký ức của cựu chiến binh, từng lời chỉ dẫn của người dân để tìm đến nơi người lính đã ngã xuống.
Từ khi Chiến dịch “500 ngày đêm” đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ được triển khai, những chuyến xe của Trung tâm liên tục nối nhau rời Hà Nội. Các cán bộ giám định có mặt ở nhiều địa bàn trên cả nước, từ Trà Lĩnh (Cao Bằng), Giồng Riềng (An Giang) đến Ngã Bảy (Cần Thơ).
Hơn 24 năm gắn bó với những chuyến đi
Giám định viên Vũ Anh Tuấn đã gắn bó hơn 24 năm với công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ. Anh không còn nhớ mình đã đi qua bao nhiêu nghĩa trang, bao nhiêu điểm quy tập. Phần lớn thời gian của anh là những chuyến đi thực địa: khi giữa nghĩa trang liệt sĩ, lúc băng rừng vượt núi, khi len lỏi vào hang sâu lạnh lẽo. Những nơi mà mỗi tấc đất đều có thể lưu giữ dấu tích của một người lính.
Có chuyến công tác, xe dừng lại từ chân núi, cả đoàn phải gùi thiết bị đi bộ nhiều giờ mới tới điểm quy tập. Có nơi, việc lấy mẫu phải tranh thủ khi nước vừa rút. Cũng có nơi, cả ngày làm việc chỉ tìm được vài mảnh xương đã bị thời gian bào mòn. Mỗi địa hình đặt ra một thử thách khác nhau, nhưng tất cả đều có chung yêu cầu: tuyệt đối cẩn trọng.
Cuộc chạy đua với thời gian
Nhớ lại những chuyến đi thực địa, anh Tuấn vẫn không quên sự khắc nghiệt mà thời gian để lại trên từng mẫu hài cốt. “Ở những khu vực như Giồng Riềng, mộ liệt sĩ thường xuyên bị ngập nước khoảng sáu tháng trong năm. Hài cốt bị mục nát rất nhiều. Có những mẫu vừa đưa lên khỏi mặt đất, nếu không được bảo quản đúng quy trình thì chỉ sau một, hai ngày đã bị nấm mốc bao phủ, dữ liệu ADN có thể mất hoàn toàn”, anh Tuấn chia sẻ.
Thời gian không chỉ bào mòn hài cốt suốt hơn nửa thế kỷ dưới lòng đất. Cuộc chạy đua của những người làm giám định cũng bắt đầu ngay từ khoảnh khắc mẫu vật được đưa lên mặt đất. Trong điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm của Việt Nam, nếu không được xử lý và bảo quản đúng quy trình, chỉ sau một đến hai ngày, nấm mốc có thể xâm lấn, phá hủy phần vật liệu di truyền còn sót lại.
Chính vì vậy, mỗi chuyến đi thực địa không chỉ là hành trình tìm kiếm, mà còn là cuộc chạy đua với thời gian để giữ lại những dấu vết cuối cùng của người đã khuất. Có những mẫu chỉ còn lưu giữ vài đoạn ADN rất ngắn, nhưng với người làm giám định, chừng ấy cũng đủ để họ không từ bỏ hy vọng.
Quy trình nghiêm ngặt trong phòng thí nghiệm
Những mẫu hài cốt sau khi được lấy từ thực địa chưa đi thẳng đến kết luận khoa học. Chúng bắt đầu một hành trình mới, lặng lẽ hơn, phía sau cánh cửa phòng thí nghiệm của Trung tâm Giám định ADN. Trong căn phòng vô trùng, những chiếc áo blouse trắng, khẩu trang, kính bảo hộ và găng tay che kín gần như toàn bộ gương mặt các kỹ thuật viên. Chỉ còn những ánh mắt chăm chú dõi theo từng thao tác và những đôi bàn tay di chuyển chậm rãi, chính xác đến từng mi-li-mét.
Kỹ thuật viên Lê Thị Dung đã quen với nhịp làm việc ấy từ nhiều năm nay. Trên bàn làm việc của chị, những mẫu hài cốt được đánh dấu bằng các mã số và lần lượt trải qua nhiều công đoạn: làm sạch, tách chiết ADN, định lượng, chuẩn bị thư viện giải trình tự, vận hành hệ thống giải trình tự thế hệ mới (NGS), rồi phân tích và đối chiếu dữ liệu. Quy trình có thể kéo dài nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần đối với những mẫu bị phân hủy nặng.
Kiên trì với từng mẫu vật
Dung kể rằng, điều khó nhất trong công việc không nằm ở thao tác kỹ thuật, mà ở áp lực phải kiên trì với từng mẫu vật. Có mẫu chỉ mất vài ngày để thu được dữ liệu, nhưng cũng có mẫu phải xử lý đi xử lý lại nhiều lần. Có khi phải thay đổi hóa chất, điều chỉnh quy trình, đánh giá lại toàn bộ kết quả rồi bắt đầu từ đầu. Những lần như vậy không có tiếng thở dài hay sự sốt ruột, chỉ được ghi lại bằng những dòng nhật ký thí nghiệm dày thêm từng trang và ánh đèn phòng Lab vẫn sáng đến tận khuya.
Là mẹ của hai con nhỏ, Dung đã quen với những ngày trở về nhà khi phố đã lên đèn, những cuối tuần lặng lẽ trong phòng thí nghiệm cùng đồng nghiệp xử lý lượng mẫu chuyển về ngày càng nhiều trong Chiến dịch “500 ngày đêm”. Chị bảo, gia đình chưa bao giờ than phiền, bởi mọi người đều hiểu công việc chị đang làm không chỉ là nghiên cứu khoa học. “Đây là hoạt động đền ơn đáp nghĩa, là trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Mỗi khi nghĩ đến điều đó, tôi lại thấy mình cần cố gắng thêm một chút”, Dung chia sẻ.
Niềm vui lặng lẽ
Có những buổi sáng, cả phòng gần như nín lặng khi phần mềm bắt đầu trả kết quả. Không có những tiếng reo vui, cũng không có những cái bắt tay chúc mừng. Chỉ là vài ánh mắt lặng lẽ nhìn nhau rồi ai đó khẽ nói: “Được rồi”. Hai tiếng ngắn ngủi ấy khép lại nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng lao động bền bỉ. Nhưng với những người làm giám định ADN, đó chưa phải là điểm kết thúc. Những tín hiệu di truyền vừa thu được còn phải trải qua nhiều bước phân tích, đối chiếu với dữ liệu thân nhân liệt sĩ và thẩm định nghiêm ngặt trước khi có thể đi đến một kết luận khoa học cuối cùng.
Trong căn phòng gần như không có tiếng động ấy, niềm vui cũng rất lặng lẽ. Bởi sau nhiều năm làm nghề, họ hiểu rằng niềm vui lớn nhất không nằm ở việc giải mã thành công một mẫu ADN, mà ở khoảnh khắc một gia đình nhận được thông báo người thân của mình không còn là “liệt sĩ chưa rõ danh tính”. Khi ấy, những đoạn ADN mong manh được lưu giữ qua hơn nửa thế kỷ đã hoàn thành sứ mệnh: đưa người lính trở về với tên tuổi, quê hương và vòng tay gia đình.
