Dự thảo mới chấn chỉnh quỹ phụ huynh
Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến Dự thảo Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh, đề xuất ranh giới rõ ràng: ban đại diện không được thu hộ nhà trường, không quản lý khoản tài trợ cho cơ sở giáo dục, không dùng tiền phụ huynh để mua sắm, sửa chữa hoặc nâng cấp trường lớp. Động thái này nhằm chấm dứt tình trạng quỹ phụ huynh trở thành ngân sách thứ hai kéo dài nhiều năm.
Thực tế, nhiều ban đại diện được lập ra để phối hợp giáo dục nhưng hoạt động nổi bật lại là vận động và quản lý tiền. Khi lớp cần máy lạnh, màn hình hoặc trường cần sửa nhà vệ sinh, sơn tường, ban đại diện thường được nhờ đứng ra thu. Khoản tiền mang tên tự nguyện nhưng có mức gợi ý, thời hạn đóng và danh sách theo dõi, hình thành một ngân sách thứ hai đi qua ban đại diện hoặc tài khoản cá nhân phục vụ hoạt động của trường.
Trách nhiệm thuộc về người đứng đầu
Luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư TP.HCM) cho rằng dự thảo đi đúng hướng khi trả trách nhiệm về đúng nơi. Dự thảo quy định không cho người đứng đầu giao, ủy quyền hoặc sử dụng ban đại diện để thực hiện nhiệm vụ của trường và thu hộ. Đồng thời, người đứng đầu, giáo viên và người liên quan phải chịu trách nhiệm nếu vi phạm hoặc để xảy ra vi phạm. Hiệu trưởng không thể đề xuất nhu cầu, để giáo viên truyền đạt, tạo điều kiện cho phụ huynh thu tiền rồi đứng ngoài khi xảy ra tranh chấp.
Pháp luật hiện hành đã có lệnh cấm từ Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT, quy định ban đại diện không được vận động đóng góp thiếu tự nguyện, không được chi cho vệ sinh, bảo vệ, khen thưởng giáo viên, mua thiết bị, hỗ trợ dạy học, sửa chữa hoặc xây dựng công trình của trường. Tuy nhiên, sau 15 năm, các khoản thu tương tự vẫn tồn tại do trách nhiệm bị phân tán: hiệu trưởng nói phụ huynh tự bàn, giáo viên cho rằng chỉ chuyển thông tin, trưởng ban giải thích khoản thu đã được đa số thông qua.
Phân định dòng tiền rõ ràng
Dự thảo phân định các dòng tiền thường bị trộn lẫn: các khoản thu thuộc nhà trường phải thực hiện theo quy định về học phí, giá dịch vụ và các khoản thu giáo dục; tài trợ cho trường phải tuân thủ pháp luật về tài trợ; khoản hỗ trợ ban đại diện chỉ được dùng cho hoạt động của chính ban như thông tin, hội họp và phối hợp giáo dục. Ban đại diện không có tư cách pháp nhân, con dấu và tài khoản riêng, không thể trở thành đơn vị tài chính bên cạnh nhà trường.
Dự thảo không đóng cánh cửa xã hội hóa giáo dục. Thông tư 16/2018/TT-BGDĐT vẫn cho phép tài trợ bằng tiền, hiện vật, công trình hoặc hỗ trợ phi vật chất, nhưng phải tự nguyện, công khai, không áp đặt mức bình quân hay tối thiểu. Nhà trường phải lập kế hoạch, thực hiện thủ tục phê duyệt, tiếp nhận, hạch toán và quyết toán.
Khoảng trống cần khép lại
Dù đi đúng hướng, dự thảo vẫn còn khoảng trống. Điều 16 cho phép tiền của ban được chi cho các hoạt động cần thiết khác và nội dung chi hợp pháp khác, có thể mở lối cho khoản chi cũ dưới tên gọi mới. Thông tư nên giữ danh mục cấm cụ thể của Thông tư 55, ví dụ tiền mua quà cho giáo viên hoặc thuê người vệ sinh lớp không thể hợp lệ dù gọi là hoạt động gắn kết.
Dự thảo giao trưởng ban tiếp nhận và quản lý tiền nhưng chưa quy định phương thức tiếp nhận, tiền có thể vào tài khoản cá nhân hoặc giữ bằng tiền mặt. Cần quy định mẫu sổ thu chi, giới hạn số dư, thời hạn công khai và cách bàn giao. Ban không nên thu quỹ lớn đầu năm mà chỉ tiếp nhận hỗ trợ theo từng nhu cầu cụ thể.
Yêu cầu công khai chưa rõ thời điểm, biểu mẫu và kênh thực hiện. Một báo cáo đọc nhanh tại cuộc họp cuối năm không đủ để phụ huynh kiểm tra. Thu chi cần được cập nhật trong thời hạn thống nhất, thể hiện số tiền đã nhận, nội dung chi, chứng từ và số dư. Minh bạch phải hướng vào dòng tiền, không phải danh tính người chưa đóng.
Giải pháp đồng bộ để chấm dứt lạm thu
Nguồn lực cho trường học cũng là vấn đề. Nếu chỉ cấm phụ huynh đóng góp mà không cải thiện lập dự toán, phân bổ và sửa chữa, áp lực tìm tiền ngoài ngân sách vẫn còn. Cơ quan quản lý cần yêu cầu trường công khai nhu cầu cơ sở vật chất, ngân sách đã cấp, hạng mục còn thiếu và tiến độ xử lý. Khoản chi thuộc trách nhiệm nhà nước phải đưa vào kế hoạch ngân sách.
Công tác kiểm tra không nên chỉ bắt đầu sau khi phụ huynh gửi đơn. Ngay từ đầu năm học, cơ quan quản lý cần rà soát các khoản thu, nhóm chat, tài khoản nhận tiền và kế hoạch hoạt động của ban đại diện. Những dấu hiệu như chia đều dự toán, ấn định mức gợi ý, lập danh sách đã đóng và chưa đóng phải được xem là cảnh báo về sự tự nguyện không thực chất.
Khi phát hiện khoản thu sai, biện pháp xử lý không thể chỉ là nhắc nhở hoặc yêu cầu dừng thu. Tiền đã thu phải được hoàn trả hoặc xử lý theo ý chí thực sự của người đóng. Trách nhiệm cần được xem xét đối với cả người trực tiếp nhận tiền và người đề xuất, chỉ đạo, đồng ý hoặc để việc thu diễn ra trong phạm vi quản lý.
Ban đại diện cha mẹ học sinh cần được trả về vai trò cầu nối giáo dục và kênh giám sát của phụ huynh. Giá trị của ban nằm ở khả năng phản ánh các vấn đề học tập, tâm lý, an toàn và quyền lợi của học sinh, không nằm ở số tiền đã vận động. Dự thảo đã đi đúng hướng khi cấm nhà trường sử dụng ban đại diện để thu hộ. Để lệnh cấm không chỉ nằm trên giấy, trách nhiệm phải đặt vào người đứng đầu, dòng tiền phải đưa về đúng kênh và mọi khoảng trống có thể biến tự nguyện thành bắt buộc phải được khép lại.
