Tại Hội thảo về nâng cao năng lực thực thi của bộ máy hành chính trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, các chuyên gia và nhà quản lý đã chỉ ra áp lực chưa từng có đè nặng lên cấp cơ sở. Khi bộ máy tinh gọn, vấn đề chuyển từ biên chế sang bản lĩnh và năng lực con người trước các khoảng xám pháp lý.
Thách thức từ hội chứng né quyền
TS Nguyễn Tú Anh (Đại học VinUniversity) ghi nhận chuyển biến tích cực khi chính quyền sát dân hơn, nâng cao ý thức thượng tôn pháp luật. Tuy nhiên, ông lưu ý về tâm lý mới trong đội ngũ công chức. "Trước đây chúng ta nghĩ đến chuyện cán bộ lạm quyền, nhưng vấn đề lớn nhất hiện nay không phải là lạm quyền, mà là né quyền", ông nói.
Theo TS Nguyễn Tú Anh, sự thiếu nhất quán và chồng chéo trong hệ thống pháp luật tạo ra các khoảng xám. Cán bộ không dám quyết định vì sợ sai, dẫn đến đùn đẩy trách nhiệm lên cấp trên. Hệ quả là phát triển bị kéo chậm, năng lực thực thi bị tê liệt bởi sự thận trọng quá mức.
Ông Nguyễn Ngọc Lâm, nguyên Phó Trưởng ban Tổ chức Trung ương, cho biết áp lực dồn nén cực lớn lên hành chính cấp xã. Sau sáp nhập, gần 80% công việc của cấp huyện chuyển về xã. Biên chế bị cắt giảm, đội ngũ chuyên gia về công nghệ, ngân sách, đất đai tại cơ sở rất mỏng. "Nhiều cán bộ lãnh đạo cấp huyện xuống làm nhân sự chủ chốt tại xã, dù có kinh nghiệm nhưng lại chần chừ, ỷ lại, sợ sai nên không dám làm", ông Lâm chỉ rõ.
Điều này gây ách tắc cho doanh nghiệp và người dân khi yêu cầu thực tế không được giải quyết kịp thời. Nếu không có giải pháp, bộ máy mới sẽ rơi vào "lựa chọn ngược" - người có năng lực rời đi, người ở lại thiếu kỹ năng và bản lĩnh.
Khoảng trống pháp lý hay không gian sáng tạo?
Trung tướng Trần Vi Dân, Ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ương, cho rằng không thể có hệ thống quy định hoàn hảo 100%. "Hệ thống pháp luật có thể chưa đầy đủ, và chính cái chưa đầy đủ đó dành đất cho dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm", ông nhấn mạnh.
Ông phân tích, nếu mọi thứ đã quy định kín kẽ, vai trò lãnh đạo và quản trị sẽ không còn. Năng lực thực thi nằm ở bản lĩnh xử lý vấn đề phát sinh trong hành lang pháp lý chưa hoàn thiện. Tuy nhiên, để cán bộ dám làm, cần nhìn lại cơ chế chỉ đạo. Hiện bộ máy hành chính địa phương chịu tác động từ ba nguồn: chỉ đạo dọc từ cấp trên, giám sát ngang của HĐND và lãnh đạo của cấp ủy. "Ba nguồn chỉ đạo này mà không thống nhất là cấp dưới sẽ rất khó", ông Dân lưu ý.
PGS.TS Trần Thị Diệu Oanh, Trưởng khoa Luật, Học viện Hành chính Quốc gia, đề xuất đổi mới tư duy từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại. Cần đẩy mạnh phân quyền thực chất - giao nhiệm vụ kèm thẩm quyền và nguồn lực, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm và trách nhiệm giải trình. Chỉ khi cán bộ được trao quyền tự chủ và chịu trách nhiệm, họ mới vượt qua nỗi sợ sai.
Gốc rễ là đạo đức công vụ
Các diễn giả thống nhất rằng con người là nhân tố quyết định. Trung tướng Trần Vi Dân nhắc bài học lịch sử: thế hệ cha anh dù khó khăn vẫn hoàn thành nhiệm vụ vì "tư tưởng thông, nhận thức tốt". Ông khẳng định gốc rễ của năng lực thực thi quay về tư cách người cán bộ theo tư tưởng Hồ Chí Minh: Cần, Kiệm, Liêm, Chính, Chí công vô tư. Khi làm việc vì mục tiêu chung, không vụ lợi, cán bộ có bản lĩnh thực hiện điều thực tiễn yêu cầu dù pháp luật chưa bao quát.
TS Nguyễn Tú Anh kiến nghị cần cơ chế thu hút chuyên gia cho cấp cơ sở, như thuê ngoài dịch vụ công nghệ hoặc bảo trì hệ thống, giúp cán bộ xã tập trung vào quản lý và phục vụ. Ông Nguyễn Ngọc Lâm đề xuất tổ chức ngay các chiến dịch bồi dưỡng, tập huấn quy mô lớn cho cán bộ xã phường về kỹ năng quản lý hành chính và kỹ năng số.
Hiệu quả của bộ máy chính quyền hai cấp không nên chỉ đo bằng con số biên chế cắt giảm, mà phải đo bằng tốc độ giải quyết hồ sơ và mức độ hài lòng của người dân.
