Mỗi sáng, anh chủ quán bia mua rau từ nông dân, đậu phụ từ hộ gia đình trong làng, nhiều hôm mua cá vừa bắt dưới suối. Họ là những người sản xuất nhỏ, bán trực tiếp. "Làm gì có hóa đơn để xuất", anh kể. Anh ủng hộ kinh doanh minh bạch và sẵn sàng nộp thuế, nhưng thực tế nhiều nguyên liệu đầu vào mua từ nông dân và hộ sản xuất nhỏ không có hóa đơn. "Nếu người bán không có hóa đơn thì tôi lấy hóa đơn ở đâu để kê khai?", anh đặt câu hỏi. Lo ngại vi phạm pháp luật, anh đã cho 4 trong 5 lao động nghỉ việc, quán bia chỉ hoạt động cầm chừng.
Khó khăn của hàng triệu hộ kinh doanh
Câu hỏi của anh chủ quán bia cũng là câu hỏi của hàng triệu hộ kinh doanh. Khảo sát của VCCI cho thấy khoảng 71% hộ kinh doanh gặp khó khăn trong việc thu thập thông tin để xuất hóa đơn; gần 68% khó hạch toán chi phí; hơn 63% khó hiểu quy định thuế và khoảng 62% lúng túng khi kê khai. Họ lo lắng không chỉ về nghĩa vụ thuế mà còn về thời gian học quy định mới, chi phí thuê kế toán, đầu tư phần mềm, thiết bị và nguy cơ bị xử phạt nếu kê khai sai.
Chi phí tuân thủ vượt quá khả năng
Ông Nguyễn Văn Phụng, chuyên gia cao cấp về thuế, nhận xét phần lớn hộ kinh doanh ở Việt Nam "lấy công làm lãi". Chủ hộ vừa bán hàng, vừa nhập hàng, vừa thu ngân, vừa quản lý cửa hàng. Cuối ngày họ mới có thời gian lo sổ sách. "Vì vậy, khi thiết kế chính sách thuế, chi phí tuân thủ luôn là yếu tố cần được tính đến", ông nói. Theo tính toán của Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, với khoảng 1,77 triệu hộ kinh doanh thuộc diện phải kê khai, chi phí tuân thủ có thể lên tới 40-90 triệu đồng mỗi hộ mỗi năm.
Hóa đơn đứt gãy từ chợ đầu mối
Nhiều người cho rằng chỉ cần trang bị máy tính tiền, phần mềm kế toán hay hóa đơn điện tử là giải quyết vấn đề. Nhưng thực tế, không ít giao dịch đầu vào của hộ kinh doanh xuất phát từ khu vực gần như không thể có hóa đơn. Theo Tổng cục Thống kê, năm 2025 Việt Nam vẫn có khoảng 3,8 triệu người làm công việc tự sản, tự tiêu, trong đó 88,4% sống ở nông thôn, gần 64% là phụ nữ và hơn 61% từ 55 tuổi trở lên. Cả nước có hơn 8 triệu hộ có ngành sản xuất chính là nông, lâm nghiệp và thủy sản. Họ trồng rau, nuôi gà, làm đậu phụ, đánh bắt thủy sản nhỏ lẻ và bán trực tiếp cho các quán ăn, cửa hàng thực phẩm.
Cải cách thuế cần phù hợp thực tế
TS Lê Duy Bình cho biết khu vực hộ kinh doanh hiện có khoảng 5,2 triệu hộ nhưng chỉ sử dụng khoảng 8 triệu lao động, bình quân mỗi hộ chỉ khoảng 1,5 lao động. Phần lớn hộ kinh doanh thực chất là cá nhân hoặc gia đình tự tổ chức sản xuất, kinh doanh, không phải doanh nghiệp có bộ máy quản trị và kế toán chuyên nghiệp. Nếu chính sách thuế buộc họ thực hiện quy trình kế toán và kê khai tương tự doanh nghiệp, chi phí tuân thủ rất dễ vượt quá khả năng của nhiều hộ kinh doanh quy mô nhỏ.
Người chủ quán bia không xin miễn thuế, không phản đối hóa đơn điện tử. Điều duy nhất anh muốn biết là: "Nếu người bán không có hóa đơn thì tôi lấy ở đâu?" Đó là câu hỏi chạm tới cốt lõi của quá trình cải cách. Một hệ thống thuế hiện đại không chỉ được đánh giá bằng số lượng hóa đơn điện tử được phát hành, mà phải khiến hàng triệu hộ kinh doanh cảm thấy việc tuân thủ là điều họ có thể làm được, thay vì biến nó thành gánh nặng khiến họ e ngại và tìm cách né tránh.
