Bố mất nhưng sổ đỏ đang thế chấp ngân hàng, quyền thừa kế của vợ, con vẫn được pháp luật bảo vệ. Tuy nhiên, người thừa kế không chỉ nhận tài sản mà còn phải xem xét nghĩa vụ tài sản do người chết để lại.
Bố mất khi sổ đỏ đang thế chấp ngân hàng, quyền thừa kế có bị mất?
Nhiều năm tư vấn, tham gia các vụ việc thừa kế có liên quan đến nhà đất, luật sư Trịnh Văn Dũng (Đoàn luật sư TP Hà Nội) cho biết không ít gia đình rơi vào tình huống người cha qua đời khi khoản vay tại ngân hàng vẫn chưa được thanh toán hết và quyền sử dụng đất đang được dùng làm tài sản bảo đảm.
Khi đó, câu hỏi thường gặp là liệu bố mất sổ đỏ đang thế chấp ngân hàng thì vợ, con có còn quyền nhận thừa kế hay không, đồng thời ai sẽ có trách nhiệm tiếp tục thực hiện nghĩa vụ trả nợ với ngân hàng.
Theo luật sư, sự lo lắng này hoàn toàn có cơ sở bởi nhiều người cho rằng tài sản đã thế chấp thì không thể để lại thừa kế hoặc ngân hàng sẽ tự động thu hồi toàn bộ quyền sử dụng đất.
Trên thực tế, pháp luật dân sự và pháp luật về đất đai có những quy định riêng về việc xử lý di sản trong trường hợp người chết để lại đất đang thế chấp ngân hàng. Người thừa kế vẫn có quyền đối với di sản, nhưng quyền đó gắn liền với các nghĩa vụ tài sản mà người đã mất chưa thực hiện xong.
"Người bố mất mà sổ đỏ đang thế chấp ngân hàng thì quyền thừa kế không bị mất đi, người thừa kế vẫn được hưởng di sản theo pháp luật, nhưng phải thực hiện nghĩa vụ trả nợ trong phạm vi tài sản thừa kế. Ngân hàng vẫn có quyền xử lý tài sản nếu nghĩa vụ không được thanh toán đúng hạn.
Trong trường hợp người chết không để lại di chúc, di sản bao gồm cả quyền sử dụng đất và nghĩa vụ tài chính (nợ ngân hàng) sẽ được chia theo hàng thừa kế thứ nhất. Điều này có nghĩa là mẹ và các con sẽ cùng hưởng phần di sản và đồng thời cùng chịu nghĩa vụ tương ứng với khoản nợ còn lại", luật sư phân tích.
Theo quy định của pháp luật dân sự và đất đai, thế chấp quyền sử dụng đất chỉ là một biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự, thường là nghĩa vụ trả nợ theo hợp đồng tín dụng. Trong thời gian thế chấp, người vay vẫn là người có quyền sử dụng đất hợp pháp, còn ngân hàng chỉ nắm giữ quyền xử lý tài sản trong những trường hợp được pháp luật hoặc hợp đồng cho phép.
Nói cách khác, việc thế chấp không làm chuyển quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng đất từ người vay sang ngân hàng. Người đứng tên trên Giấy chứng nhận vẫn có các quyền và nghĩa vụ liên quan đến tài sản, trừ một số hạn chế nhất định như không được tự ý chuyển nhượng, tặng cho hoặc thực hiện các giao dịch làm ảnh hưởng đến quyền của bên nhận thế chấp khi chưa được ngân hàng đồng ý.
"Vì vậy, khi xảy ra sự kiện người vay qua đời, sổ đỏ đang thế chấp khi mở thừa kế vẫn được xác định là di sản thuộc khối tài sản của người chết để lại. Quyền thừa kế của vợ, chồng, con hoặc những người thừa kế khác không bị mất chỉ vì tài sản đang được dùng để bảo đảm khoản vay.
Tuy nhiên, người thừa kế sẽ nhận di sản cùng với các nghĩa vụ tài sản liên quan, bao gồm nghĩa vụ thanh toán khoản nợ còn tồn đọng trong phạm vi di sản được hưởng", luật sư nói.
Người thừa kế vẫn có quyền nhận di sản là quyền sử dụng đất
Theo quy định của Bộ luật Dân sự, thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết. Kể từ thời điểm này, toàn bộ tài sản thuộc quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hợp pháp của người chết sẽ được xác định là di sản thừa kế để chuyển giao cho những người có quyền hưởng thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật.
Do đó, quyền sử dụng đất của người đã mất vẫn được xem là di sản, kể cả trong trường hợp tài sản đó đang được thế chấp tại ngân hàng.
Trên thực tế, nhiều gia đình lo ngại rằng ngân hàng đang giữ sổ đỏ nên đất không còn là tài sản để lại cho người thân. Tuy nhiên, theo luật sư, việc thế chấp chỉ làm phát sinh quyền bảo đảm của ngân hàng đối với tài sản, chứ không làm mất quyền sử dụng đất của người vay.
"Vì vậy, quyền nhận di sản của người thừa kế vẫn được pháp luật công nhận và bảo vệ", luật sư nói.
Đối với trường hợp thừa kế đất đang thế chấp ngân hàng, người thừa kế có quyền xác lập phần di sản mà mình được hưởng theo quy định pháp luật. Họ có thể tham gia các thủ tục khai nhận hoặc phân chia di sản, đồng thời tiếp nhận các quyền và nghĩa vụ liên quan đến tài sản đó.
Tuy nhiên, việc thực hiện các giao dịch tiếp theo đối với thửa đất, chẳng hạn như chuyển nhượng hoặc sang tên, có thể bị ảnh hưởng bởi tình trạng thế chấp và nghĩa vụ trả nợ chưa được hoàn thành.
Dưới góc độ pháp lý, luật sư Dũng cho biết, quyền hưởng thừa kế và quyền xử lý tài sản bảo đảm của ngân hàng là hai vấn đề khác nhau. Người thừa kế không mất quyền nhận di sản chỉ vì tài sản đang thế chấp, nhưng cần giải quyết đầy đủ các nghĩa vụ tài chính phát sinh từ khoản vay trước khi có thể khai thác toàn bộ quyền đối với tài sản đó. Đây là nguyên tắc quan trọng nhằm bảo đảm hài hòa quyền lợi của cả người thừa kế và tổ chức tín dụng.
Nếu người để lại di sản có lập di chúc hợp pháp, việc phân chia quyền sử dụng đất sẽ ưu tiên theo nội dung di chúc. Tuy nhiên, trong mọi trường hợp, nghĩa vụ tài chính với ngân hàng vẫn phải được xử lý trước khi chia phần di sản còn lại cho người thừa kế.
Khi nào ngân hàng có quyền xử lý tài sản thế chấp?
Luật sư cho biết, mặc dù người thừa kế vẫn có quyền nhận di sản là quyền sử dụng đất, nhưng điều đó không có nghĩa ngân hàng mất đi các quyền đã được xác lập theo hợp đồng thế chấp.
Theo quy định của Bộ luật Dân sự, quyền của ngân hàng đối với tài sản thế chấp được phát sinh và bảo vệ trong trường hợp bên vay không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ đã cam kết.
Thông thường, ngân hàng có quyền xử lý tài sản thế chấp khi khoản vay đến hạn nhưng người vay hoặc người có nghĩa vụ liên quan không thanh toán đầy đủ nợ gốc, lãi và các nghĩa vụ tài chính khác theo hợp đồng tín dụng. Trường hợp người vay đã qua đời, nghĩa vụ này được xem xét trong phạm vi di sản để lại theo quy định của pháp luật về thừa kế.
Ngoài ra, việc xử lý tài sản còn có thể được thực hiện theo các điều khoản đã được các bên thỏa thuận trong hợp đồng thế chấp hoặc hợp đồng tín dụng. Các phương thức xử lý thường bao gồm bán đấu giá tài sản, bên nhận bảo đảm nhận chính tài sản để thay thế nghĩa vụ hoặc các hình thức khác phù hợp với quy định pháp luật.
"Từ góc độ thực tiễn, quyền của ngân hàng đối với tài sản thế chấp không đồng nghĩa với việc ngân hàng đương nhiên trở thành chủ sở hữu tài sản khi người vay chết.
Ngân hàng chỉ được xử lý tài sản khi có căn cứ pháp lý rõ ràng về việc vi phạm nghĩa vụ trả nợ hoặc thuộc trường hợp xử lý tài sản bảo đảm theo thỏa thuận và quy định của pháp luật hiện hành", luật sư cho hay.
